zaterdag 11 juli 2020

De niet geleerde lessen van ‘Srebrenica’



Logo NRC - Kids Party Planner

De niet geleerde lessen van ‘Srebrenica’

25 jaar Srebrenica De Tweede Kamer werd slecht geïnformeerd over de gevolgen van de Nederlandse luchtaanval op de Iraakse stad Hawija. Juist het verbeteren van die informatiepositie was een belangrijke les na ‘Srebrenica’.

Oud-premier Wim Kok (PvdA) in gedachten verzonken, na zijn bezoek in 2002 aan een mortuarium in Tuzla, waar slachtoffers van Srebrenica liggen.
Oud-premier Wim Kok (PvdA) in gedachten verzonken, na zijn bezoek in 2002 aan een mortuarium in Tuzla, waar slachtoffers van Srebrenica liggen.Foto Robin Utrecht/ANP



Vijfentwintig jaar na de val van Srebrenica woedt er nog altijd een strijd om de waarheid – of nauwkeuriger: de waarheid in het debat over de schuldvraag. Daar heeft zelfs het misschien wel dikste onderzoeksrapport ooit, van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) van ruim 3.300 pagina’s, niets aan kunnen veranderen. Wist het uitgedunde bataljon van Nederlandse blauwhelmen in Srebrenica dat zich een genocide voltrok – en grepen de militairen niet in, terwijl ze dat wel konden? Of was de val van de enclave onvermijdelijk – en kon Dutchbat niet anders dan lijdzaam toezien?
Het eenduidige antwoord is nooit gegeven. Er blijken vele waarheden te bestaan; in de jaren negentig had Defensie nog geen ‘dagboekschrijver’ mee op missie, om dagelijks vast te leggen wat er gebeurt en welke beslissingen worden genomen. Dat is een van de lessen van Srebrenica: nauwkeurig documenteren wat er gebeurt, op het moment dát het gebeurt.
Politiek nam het tweede kabinet-Kok zijn verantwoordelijkheid door in 2002 op te stappen op basis van het NIOD-rapport, al bleven ook daarin cruciale vragen onbeantwoord. Juridisch is het woord van de rechter leidend. Ook de Hoge Raad oordeelde vorig jaar na een slepende juridische procedure dat de Nederlandse staat inderdaad „gedeeltelijk verantwoordelijk” kan worden gesteld voor de dood van 350 mannen die zich nog bevonden op de Nederlandse compound op het moment dat andere moslimmannen al waren afgevoerd.
Heeft Nederland iets geleerd van ‘Srebrenica’?
Die vraag werd dit jaar weer actueel, nadat gebleken was dat een Nederlandse luchtaanval op de Iraakse stad Hawija in 2015 zeker zeventig burgers doodde. Vier keer werd minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA) ervoor naar de Tweede Kamer geroepen. Waarom was informatie over de gevolgen van deze aanval niet eerder met het parlement gedeeld?
In de debatten werd een nog fundamenteler vraag opgeworpen: krijgen volksvertegenwoordigers wel alle informatie die zij nodig hebben als het gaat om oorlogvoering om de regering goed te kunnen controleren?

Slechte informatiepositie

Een belangrijke les na deelname aan de VN-missie in Bosnië was dat de informatiepositie van het parlement tijdens Srebrenica bijzonder slecht was. Belangrijke informatie over wat zich afspeelde in oorlogsgebied werd níet gedeeld met de Tweede Kamer. „En ook niet met de eigen minister”, zegt Bert Kreemers, die tijdens de missie woordvoerder was van de toenmalige minister van Defensie Joris Voorhoeve (VVD). „De top van de landmacht hield informatie achter”, zegt Kreemers, die in 2002 het boek ‘De achterkant van de maan’ schreef over die episode. „Soms kwam ik er via een journalist achter wat er speelde en moest ik dat vervolgens zelf aan de minister vertellen.”
Ook militairen zagen de Haagse gewenste werkelijkheid versus de bittere praktijk in het veld. „We barstten in lachen uit als we de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Hans van Mierlo, op tv zagen”, zegt Anne Mulder, Dutchbat-veteraan en sinds 2010 Tweede Kamerlid voor de VVD. „Die man had werkelijk geen idee hoe de situatie was in Srebrenica, waar de toevoerlijnen van voedsel al maanden werden afgeknepen.”
Lees ook:De Nederlandse ‘precisiebom’ op een wapendepot van IS
Het leidde ertoe dat de positie van het parlement tegenover de regering bij militaire uitzendingen werd versterkt en zelfs werd opgenomen in de Grondwet, een voornemen dat stamde uit 1994. De regering informeert de Kamer sinds 2000 gedetailleerd over een voorgenomen militaire uitzending aan de hand van een ‘toetsingskader’, een lijst met aandachtspunten variërend van ‘gronden voor deelname’ tot ‘gender’, en houdt het parlement ook tussentijds op de hoogte over het verloop.
Toch heeft dat de controleerbaarheid voor de Tweede Kamer niet per se verbeterd: over de burgerdoden die vielen tijdens de luchtaanval op Hawija kreeg het parlement niet alle informatie. Sterker: de Nederlandse betrokkenheid werd onthuld door NRC en NOS, journalisten peuterden cruciale informatie los bij de Amerikaanse overheid, die de Nederlandse minister zelf niet naar de Kamer kon sturen, omdat het ‘geclassificeerd’ was.
Bij de missie naar het Afghaanse Kunduz, die Nederland tussen 2011 en 2013 uitvoerde, bleek achteraf dat er niet „transparant” werd gerapporteerd, omdat betrokkenen „druk voelden” om „een positief beeld te schetsen”.

‘We moeten iets doen’

Ook de mandaatstelling van militaire missies veranderde na Srebrenica. Voor de Nederlandse betrokkenheid bij de oorlog in Bosnië was het de publieke en politieke opinie van ‘we moeten iets doen’, die bijdroeg aan het inzetten van de krijgsmacht zonder duidelijk omschreven opdracht. Dutchbat werd op missie gestuurd met „een zeer onhelder mandaat” naar een gebied om „vrede te handhaven waar geen vrede was”, concludeerde het NIOD in 2002.
Op papier is dat tegenwoordig beter geregeld. „We bekijken nu met de hele fractie heel duidelijk wat het doel is, welk mandaat er ligt”, zegt Anne Mulder. „Naar de bewapening en of er een duidelijke bevelstructuur is.”
Toch betekent dat niet dat daarmee alle risico’s zijn afgedekt. Integendeel, meent militair historicus Christ Klep, gepromoveerd op de nasleep van Srebrenica. Volgens hem heeft het vele onderhandelen tussen regering en parlement er juist toe geleid dat het parlement medeverantwoordelijk wordt gemaakt voor de voorwaarden van een missie en zo de regering minder goed kan controleren. Dat werd onder andere zichtbaar toen Nederland zich in 2003 aansloot bij de oorlog in Irak op grond van een volkenrechtelijk mandaat dat naar het oordeel van een commissie achteraf „niet adequaat” was.
Klep: „Hoe geloofwaardig is je kritiek als parlementariër achteraf als je er zelf mee instemt?”
Blijkbaar vindt Defensie het moeilijk te zeggen ‘kan niet’
Anne Mulder Dutchbat-veteraan en VVD-Kamerlid
Dat er van oudsher een groot wantrouwen bestaat tussen Defensie en de politiek helpt niet. „Militairen hebben het gevoel dat de politieke leiding niet begrijpt wat ze doen en ook bewust afstand van ze houdt. En dat maakt ze boos”, zegt Klep. „Zij vinden vaak dat ze het operationeel prima doen en willen niet zomaar de schuld krijgen als er iets fout gaat.” Dat werkt transparantie en politieke verantwoording niet in de hand.
De militaire ‘can do-mentaliteit’ die daarachter zit, wordt geroemd als het gaat om het snelle improvisatievermogen van militairen in het veld, maar verguisd als de morele aspecten van oorlogvoering ter sprake komen. „Bij Srebrenica leidde dat ertoe dat een generaal, zonder dat hij de enclave had bezocht, meldde dat de missie uitvoerbaar was”, zegt Tweede Kamerlid Mulder, die zich op dit terrein voorzichtig uitspreekt – hij voert niet officieel het woord over het onderwerp. „Recent had het tot gevolg dat de militaire top zei dat er een fregat naar de Straat van Hormuz kon, zonder te melden dat er iets mis was met de aandrijving van het schip. Dat moet de Kamer dan later horen. Blijkbaar vindt Defensie het moeilijk te zeggen ‘kan niet’.”

Verkocht als humanitaire missie

In de beeldvorming nu ligt de Nederlandse focus vooral op wat er op het laatste moment misging in Srebrenica. Naar de achterliggende structuren wordt te weinig gekeken, volgens Erna Rijsdijk, die promoveerde op Srebrenica en is verbonden aan de Nederlandse Defensie Academie. „Lang voordat Nederland militairen uitzond, lagen er al rapporten van de VN over een dreigende genocide”, zegt ze. „De missie van Dutchbat werd aan en door Nederland verkocht als een humanitaire missie. Maar als je er niet heen gaat met het idee dat je een genocide aan het voorkomen bent, kun je dat niet doen.”
Kijk ook:Kamerdebat over Nederlandse blauwhelmen nagespeeld
Het is een niet geleerde les, zegt Rijsdijk, die deels ook geldt voor de oorlog die Nederland mede voerde in Syrië en Irak als onderdeel van de internationale coalitie tegen IS. „We waren in oorlog met IS, maar er werd nauwelijks over geschreven in de media, terwijl er in bepaalde periodes dagelijks werd gebombardeerd door Nederlandse F-16’s.” Hawija was één van die bombardementen.
Ze wil maar zeggen: de belangstelling voor de oorlogen die Nederland voert, is niet groot, totdat er een ‘calamiteit’ plaatsvindt.
Onwetendheid kan ook strategisch zijn, om (politieke) verantwoordelijkheid te vermijden. Hoeveel willen we er eigenlijk van weten?
Oud-premier Wim Kok
 Zwarte bladzijden in een nooit gesloten boek
„Het zijn zwarte bladzijden in een boek dat in zekere zin nooit dichtgaat”, sprak minister-president Wim Kok (PvdA) op 16 april 2002 in de Tweede Kamer aan het slot van een verklaring waarin hij het aftreden van zijn kabinet aankondigde. Daarmee nam de man, die toen een kleine acht jaar het land had geleid, namens de regering de verantwoordelijkheid op zich voor het drama Srebrenica, zeven jar eerder. Het betekende niet dat Nederland de „schuld” op zich nam, zei Kok er nadrukkelijk bij. De schuld voor de „massamoord lag bij de Bosnische Serviers en in het bijzonder bij generaal Mladic.”
De metafoor van het boek kwam in de jaren daarna nog vaak terug bij inmiddels ex-premier Kok. Vijf jaar geleden vormde het boek het dramatische slot van het eerste deel van een tweeluik over hem. Met een gelaat dat nog meer gegroefd leek dan anders zei Kok geëmotioneerd: „Dat boek met dat inktzwarte hoofdstuk waarvan er nog steeds regels worden bijgeschreven, dat gaat nooit dicht. Voor veel mensen. En voor sommigen geldt dat nog heftiger dan voor mij, maar ook voor mij.” Het „voor mij” was veelzeggend.
Wim Kok overleed in 2018. Bij de herdenkingsbijeenkomst in het Amsterdamse Concertgebouw hingen op het podium twee grote foto’s van hem in Srebrenica die in 2002 waren gemaakt tijdens zijn bezoek aan de plaats. Premier Rutte, één van de sprekers in het Concertgebouw, noemde Srebrenica „de donkerste schaduw als mens en als premier” van Kok. In soortgelijke zin had Koks echtgenote Rita zich al in 2004 uitgelaten: „Het leed van die duizenden slachtoffers en hun nabestaanden was zijn persoonlijk lijden geworden.”
De biograaf van Wim Kok, Marnix Krop, die in het nog te verschijnen tweede deel over zijn hoofdpersoon deze episode zal beschrijven, heeft het in dit verband over de „srebrenicafiëring” van Kok: het drama dat in de loop van zijn premierschap zijn leven steeds meer is gaan beheersen. Dat proces zou model kunnen staan voor Nederland als geheel, waar het volle besef over wat zich daar had afgespeeld aan de hand van de vele onderzoeksrapporten en getuigenissen met terugwerkende kracht groeide. Nederland had geen schuld, maar Nederlandse militairen waren er wel heel dicht bij toen de georkestreerde massamoord zich voltrok. Het is een knagende wetenschap.
Zelf zei Kok hierover in 2005 in het boek ‘Met Kok’ tegenover de historici Piet de Rooy en Henk te Velde: „Ik vond – en vind – dat we weliswaar staande kunnen houden dat ons geen schuld treft, maar waar blijft dan de morele verantwoordelijkheid?” Met „het klimmen der jaren” kon volgens hem „een morele last” groter worden. Vandaar pas de politieke verantwoordelijkheid in 2002 voor wat er in 1995 was gebeurd. Vandaar ook het voor Wim Kok nooit gesloten boek.

donderdag 9 juli 2020

Warning of serious brain disorders in people with mild coronavirus symptoms



Warning of serious brain disorders in people with mild coronavirus symptoms
UK neurologists publish details of mildly affected or recovering Covid-19 patients with serious or potentially fatal brain conditions
Artificially coloured MRI scan of a human brain.
 Artificially coloured MRI scan of a human brain. Photograph: Daisy-Daisy/Alamy Stock Photo
Doctors may be missing signs of serious and potentially fatal brain disorders triggered by coronavirus, as they emerge in mildly affected or recovering patients, scientists have warned.
Neurologists are on Wednesday publishing details of more than 40 UK Covid-19 patients whose complications ranged from brain inflammation and delirium to nerve damage and stroke. In some cases, the neurological problem was the patient’s first and main symptom.
The cases, published in the journal Brain, revealed a rise in a life-threatening condition called acute disseminated encephalomyelitis (Adem), as the first wave of infections swept through Britain. At UCL’s Institute of Neurology, Adem cases rose from one a month before the pandemic to two or three per week in April and May. One woman, who was 59, died of the complication.
A dozen patients had inflammation of the central nervous system, 10 had brain disease with delirium or psychosis, eight had strokes and a further eight had peripheral nerve problems, mostly diagnosed as Guillain-Barré syndrome, an immune reaction that attacks the nerves and causes paralysis. It is fatal in 5% of cases.
“We’re seeing things in the way Covid-19 affects the brain that we haven’t seen before with other viruses,” said Michael Zandi, a senior author on the study and a consultant at the institute and University College London Hospitals NHS foundation trust.
“What we’ve seen with some of these Adem patients, and in other patients, is you can have severe neurology, you can be quite sick, but actually have trivial lung disease,” he added.
“Biologically, Adem has some similarities with multiple sclerosis, but it is more severe and usually happens as a one-off. Some patients are left with long-term disability, others can make a good recovery.”
The cases add to concerns over the long-term health effects of Covid-19, which have left some patients breathless and fatigued long after they have cleared the virus, and others with numbness, weakness and memory problems.
One coronavirus patient described in the paper, a 55-year-old woman with no history of psychiatric illness, began to behave oddly the day after she was discharged from hospital.
She repeatedly put her coat on and took it off again and began to hallucinate, reporting that she saw monkeys and lions in her house. She was readmitted to hospital and gradually improved on antipsychotic medication.
Another woman, aged 47, was admitted to hospital with a headache and numbness in her right hand a week after a cough and fever came on. She later became drowsy and unresponsive and required an emergency operation to remove part of her skull to relieve pressure on her swollen brain.
“We want clinicians around the world to be alert to these complications of coronavirus,” Zandi said. He urged physicians, GPs and healthcare workers with patients with cognitive symptoms, memory problems, fatigue, numbness, or weakness, to discuss the case with neurologists.
“The message is not to put that all down to the recovery, and the psychological aspects of recovery,” he said. “The brain does appear to be involved in this illness.”
The full range of brain disorders caused by Covid-19 may not have been picked up yet, because many patients in hospitals are too sick to examine in brain scanners or with other procedures. “What we really need now is better research to look at what’s really going on in the brain,” Zandi said.
One concern is that the virus could leave a minority of the population with subtle brain damage that only becomes apparent in years to come. This may have happened in the wake of the 1918 flu pandemic, when up to a million people appeared to develop brain disease.
“It’s a concern if some hidden epidemic could occur after Covid where you’re going to see delayed effects on the brain, because there could be subtle effects on the brain and slowly things happen over the coming years, but it’s far too early for us to judge now,” Zandi said.
“We hope, obviously, that that’s not going to happen, but when you’ve got such a big pandemic affecting such a vast proportion of the population it’s something we need to be alert to.”
David Strain, a senior clinical lecturer at the University of Exeter Medical School, said that only a small number of patients appeared to experience serious neurological complications and that more work was needed to understand their prevalence.
“This is very important as we start to prepare post-Covid-19 rehabilitation programs,” he said. “We’ve already seen that some people with Covid-19 may need a long rehabilitation period, both physical rehabilitation such as exercise, and brain rehabilitation. We need to understand more about the impact of this infection on the brain.”

woensdag 8 juli 2020

Spreading rock dust on fields could remove vast amounts of CO2 from air



Spreading rock dust on fields could remove vast amounts of CO2 from air

It may be best near-term way to remove CO2, say scientists, but cutting fossil fuel use remains critical

Crushed basalt is applied to an arable field in Norfolk as part of the research programme of the Leverhulme Centre for Climate Change Mitigation. Crushed basalt is applied to an arable field in Norfolk as part of the research programme of the Leverhulme Centre for Climate Change Mitigation. Photograph: Dr Dimitar Epihov

Spreading rock dust on farmland could suck billions of tonnes of carbon dioxide from the air every year, according to the first detailed global analysis of the technique.
The chemical reactions that degrade the rock particles lock the greenhouse gas into carbonates within months, and some scientists say this approach may be the best near-term way of removing CO2 from the atmosphere.
The researchers are clear that cutting the fossil fuel burning that releases CO2 is the most important action needed to tackle the climate emergency. But climate scientists also agree that, in addition, massive amounts of CO2 need to be removed from the air to meet the Paris agreement goals of keeping global temperature rise below 2C.
The rock dust approach, called enhanced rock weathering (ERW), has several advantages, the researchers say. First, many farmers already add limestone dust to soils to reduce acidification, and adding other rock dust improves fertility and crop yields, meaning application could be routine and desirable.
Basalt is the best rock for capturing CO2, and many mines already produce dust as a byproduct, so stockpiles already exist. The researchers also found that the world’s biggest polluters, China, the US and India, have the greatest potential for ERW, as they have large areas of cropland and relatively warm weather, which speeds up the chemical reactions.
The analysis, published in the journal Nature, estimates that treating about half of farmland could capture 2bn tonnes of CO2 each year, equivalent to the combined emissions of Germany and Japan. The cost depends on local labour rates and varies from $80 per tonne in India to $160 in the US, and is in line with the $100-150 carbon price forecast by the World Bank for 2050, the date by which emissions must reach net zero to avoid catastrophic climate breakdown.
“CO2 drawdown strategies that can scale up and are compatible with existing land uses are urgently required to combat climate change, alongside deep emissions cuts,” said Prof David Beerling, of the University of Sheffield, a lead author of the study. “ERW is a straightforward, practical approach.”
Prof Jim Hansen, of Columbia University in the US and one of the research team, said: “Much of this carbonate will eventually [wash into] the ocean, ending up as limestone on the ocean floor. “Weathering provides a natural, permanent sink for the carbon.”
Hansen, who famously warned the US Senate about global warming in 1988, said improving soil could also underpin food security for billions of people.
Other proposed ways of pulling CO2 from the atmosphere at similar rates include using chemical solvents to capture it directly from the air, or growing energy crops, burning them to produce electricity and then burying the CO2 emissions. The new research suggests ERW will be less expensive than either and, unlike energy crops, does not compete with food for land. But the scientists said all approaches may be needed to beat the climate crisis.
Planting trees and adding charcoal to soil also remove CO2 from the air, and these approaches could potentially be used in combination with ERW to maximise the impact. “Planting trees is an excellent option for CO2 removal but is not sufficient on its own,” said the scientists.
Basalt is preferred for ERW as it contains the calcium and magnesium needed to capture CO2, as well as silica and nutrients such as potassium and iron, which are often deficient in intensively farmed soils.
Some farmers in south-east Asia already use it to boost depleted silica in rice fields, while trials in the Netherlands are using it to boost tree planting. Most importantly, ERW reduces soil acidity, which already affects about 20% of arable fields around the world.
Basalt is one of the most common rocks on Earth, and waste dust from mining could be used for ERW, as could waste from cement and steel manufacturing. This would remove the need to grind the rocks into fine particles, which requires energy. But how big these waste stockpiles are is unknown.
“We are calling on nations to make inventories,” said Beerling. He said mines in Northumberland, UK, that produce basalt aggregate for construction produced 20-30% waste dust. But he said some mining specifically to produce basalt rock dust would probably still be needed, using existing mine capacity rather than new mines.
Beerling said ERW did not require new technology, and farmers could get behind it, adding: “If you could demonstrate to farmers in China and India, for example, that they are going to get crop yield increases and get paid $100 a tonne for removing CO2, then it becomes really attractive.”
Prof Johannes Lehmann, of Cornell University, and Angela Possinger, of Virginia Tech, both in the US, who were not involved in the study, wrote in a commentary on the work in Nature: “Any carbon sequestration involving soils is a formidable challenge because the technologies must be used on vast areas of land that are operated by hundreds of millions of farmers. Farmers must be fully behind such a global effort or it will fail.”
They added: “Benefits to crop growth will need to be prioritised, as will financial incentives.” But they concluded that using ERW to “support soil health and crop production could emerge as our best near-term solution to the problem of removing CO2 from the atmosphere”.
Beerling said that while the model used for the analysis was sophisticated, it would be important to compare its estimates with real-world experiments under way on 4ha plots in the UK, US, Australia and Malaysian Borneo, and that more research was needed on the detailed soil chemistry. “It is quite a young science,” he said.

dinsdag 7 juli 2020

Adverteerders financieren valse informatie over corona



NRC.nl, juni 2015


Adverteerders financieren valse informatie over corona

Misinformatie Massaal delen bezorgde burgers ongefundeerde artikelen en video’s over het coronavirus. Die komen in veel gevallen van commerciële producenten. „Facebook zorgt voor het bereik, Google voor het geld.”



Bill Gates financierde het lab waar het coronavirus werd ontwikkeld, om later geld te verdienen aan het vaccin. Wat trouwens overbodig is: een hoge dosis vitamine C geneest het virus – maar dat verzwijgen de ‘mainstream media’ en de farmaceutische industrie. En wist u dat 5G-masten het afweersysteem verzwakken en zo de bevolking ontvankelijk makenvoor Covid-19?
Ondanks pogingen van de grote onlineplatforms om valse informatie over het coronavirus tegen te gaan, zijn vooral Facebook en YouTube in korte een belangrijke verzamelplaats geworden voor mensen die wetenschappelijke claims over het virus wantrouwen, de pandemie een ‘hoax’ noemen, en de meest uitzinnige complottheorieën verspreiden.
Op YouTube bereiken video’s met coronacomplotten honderdduizenden kijkers. Een Europese studie stelde onlangs dat 35 grote Europese Facebookgroepen valse informatie over de pandemie voorschotelen aan zo’n 13 miljoen volgers.
Terwijl Facebook zegt complottheorieën over 5G en corona te verwijderen, zijn Nederlandse groepen en gebruikers die precies dat doen er nog volop te vinden. Zo heeft de groep ‘5G Corona & Gezondheidsnieuws’ ruim 27.000 volgers. ‘Wij willen geen 5G Nederland’, waarin regelmatig een verband wordt gelegd met Covid-19, telt bijna 37.000 leden.
Waarom Facebook hier niet tegen optreedt, maakt het bedrijf niet duidelijk. Een woordvoerder zegt dat het de afgelopen maanden „honderdduizenden Covid-19 gerelateerde berichten met misinformatie heeft verwijderd die tot onmiddellijke schade konden leiden, zoals onjuiste behandelingen, claims dat social distancing niet werkt en dat 5G het coronavirus veroorzaakt”. Ze zegt dat het belangrijk is te vermelden „dat we niet perfect zijn, dat er altijd meer werk te verrichten is, maar dat we er alles aan doen misinformatie zoveel mogelijk te beperken.”
Hoe komt het dat deze theorieën nog steeds rondgaan op internet? Welke systemen maken de verspreiding mogelijk? En: wie verdient eraan?

Onderschat

Mensen geloven in complottheorieën om grip te krijgen op een ongrijpbare wereld, heet het in de vakliteratuur. Complexe wereldgebeurtenissen worden een stuk begrijpelijker als je er een samenzwering achter ziet. „Daar komt bij dat het coronavirus een betrekkelijk nieuw fenomeen is waarover we nog niet alles weten”, zegt nepnieuwsonderzoeker Alexander Pleijter van de Rijksuniversiteit Leiden. „Denk aan de eerste berichten van het RIVM waarin het virus werd onderschat. Onduidelijkheid creëert een grijs gebied dat op zijn beurt ruimte biedt aan misinformatie.” De pandemie en coronamaatregelen raken iedereen in het land. „Dat maakt artikelen met sensationele claims over het virus vanzelf populair.”
Pleijter wijst op het onderscheid tussen schadelijke en onschadelijke misinformatie. „Twijfel aan het verhaal van officiële instanties hoort bij een gezonde democratie. Je hebt genoeg mensen die met goede bedoelingen de discussie aangaan.”
‘Twijfel aan het verhaal van officiële instanties hoort bij een gezonde democratie’
Misinformatie kan echter schadelijk worden als mensen er door overtuigd raken om zich niet te laten vaccineren. Op complotsites en onder Facebookberichten is dat geluid nu al volop te horen. Ook berichten die een verband leggen tussen 5G en corona, kunnen echte schade veroorzaken. Sinds april zijn 29 zendmasten in brand gestoken, becijferde de Volkskrant dit weekend. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) vermoedt dat complottheorieën op internet de brandstichters tot hun daad inspireerden. ‘Fuck 5G’ schreven zij naast enkele masten.
Gevaar schuilt ook in ongefundeerde berichten die mensen overtuigen dat de coronamaatregelen nergens voor nodig zijn. Het is natuurlijk niet zo dat iedereen die zich verzet tegen de lockdown zich baseert op valse informatie. Maar een deel van de actievoerders tegen het kabinetsbeleid is wel degelijk slecht geïnformeerd, blijkt uit reportages over de demonstraties. Zij ontkennen bijvoorbeeld het bestaan van de pandemie of noemen het coronavirus een „gewone griep”.

Verdienmodel

Achter misinformatie over het coronavirus gaat vaak een geraffineerd verdienmodel schuil. Bezorgde lezers delen en massse ongefundeerde artikelen en video’s, maar die worden in de meeste gevallen gemaakt door ondernemingen met een commercieel motief. Dat blijkt uit onderzoek van NRC met behulp van analysesoftware BuzzSumo. De meeste discutabele berichten worden gemaakt door commerciële complotsites, pulpnieuwssites en YouTubekanalen. Zij verdienen aan advertenties, sponsoring en merchandising.
Deze ‘misinformatiemakers’ moeten de laatste maanden hebben gemerkt dat hun opzienbarende verhalen over corona veel bezoek trekken. Neem de video’s van Robert Jensen. In de opgewonden stijl van de Amerikaanse complotdenker Alex Jones, beweert de oud-tv-presentator onder meer dat de lockdown niet werkt. KRO-onderzoeksprogramma Pointer vond 23 onbewezen claims over het virus in één video van Jensen. Vóór de pandemie haalden diens YouTube-shows in een gemiddelde maand zo’n 90.000 views, na maart schoot dat naar gemiddeld 280.000. Voor de video’s zie je geen commercials, maar onderin beeld verwijst Jensen wel met grote banners naar zijn website waar je ‘Stop de Lockdown’-shirt kan bestellen en geld kan doneren.
Het volgens BuzzSumo meest gedeelde ongefundeerde artikel over het virus prijst de heilzame werking van vitamine C. Het komt van Ninefornews, een van de grootste commerciële complotsites van Nederland. Het op 14 maart verschenen artikel „Vitamine C succesvol ingezet tegen coronavirus. ‘Al na 2 dagen genezen’” werd 67.000 keer gedeeld op Facebook. Daarin stelt een Chinese arts dat een hoge dosis vitamine C „acuut longfalen (…) voorkomt of geneest”. Overigens is een artikel delen niet per se hetzelfde als ermee instemmen, maar het is wel een indicatie dat het bericht veel wordt gelezen.
Ninefornews heeft van complotten zijn unique selling point gemaakt. De site schrijft meestal over zaken als UFO’s, chemtrails en graancirkels. Maar de afgelopen maanden stortte het zich vol op alternatieve theorieën over het coronavirus. Vrijdag voerde de site een „vooraanstaande” Bulgaarse lijkschouwer op die zegt dat hij „en zijn Europese collega’s” geen bewijs hebben gevonden dat in Europa mensen zijn gestorven aan het virus. De site wijdde tientallen artikelen aan de „stralingrisico’s” van 5G en de vermoedelijke verbanden met corona.
Op de site wordt volop geadverteerd door grote Nederlandse bedrijven: verzekeraars, banken, een streamingdienst, een telecomprovider. Op die manier financieren adverteerders corona-misinformatie. Ook KPN, dat met het Chinese Huawei het 5G-netwerk in Nederland aanlegt, adverteerde op Ninefornews.
Hoe de reclame van het telecombedrijf op een site terecht komt die misinformatie over 5G verspreidt? „Uit nader onderzoek blijkt dat deze advertentie is geplaatst buiten het reguliere inkooptraject van KPN om”, reageert een woordvoerder. Het bedrijf laat de advertenties weghalen.

Blacklists

Adverteerders staan niet graag naast complottheorieën en misinformatie. Om dat uit te sluiten zijn er zogeheten ‘blacklists’. Bij digitale netwerken van onder meer Google, aan wie adverteerders online reclamemaken hebben uitbesteed, melden bedrijven op welke sites ze per se niet willen adverteren. Op ‘whitelists’ staan sites waarop ze juist wél reclame willen maken. En ze geven aan Google zoekwoorden op om aan te geven naast welke artikelen hun reclame niet mag staan.
Ook verzekeraar Univé gebruikt zulke blacklists. Toch stond een advertentie van de verzekeraar op Ninefornews. „Dit hebben we direct laten aanpassen”, aldus een woordvoerder. Webshop Coolblue, dat ook op Ninefornews adverteert, reageerde niet op vragen van NRC.
Facebook en Google spelen een cruciale rol in dit ecosysteem van misinformatie
Facebook en Google spelen een cruciale rol in dit ecosysteem van misinformatie. Populaire pulp- en complotsites als Ninefornews, Indignatie.nl en JDreport worden vooral gelezen via Facebook, waar bezorgde lezers hun berichten delen. Maar pas als een bezoeker op de Facebook-link klikt om het hele artikel te lezen, komt hij op een complotsite terecht. Daar serveert de software van Google elke bezoeker een op maat gesneden advertentie – onder meer op basis van de zoekgeschiedenis. Dan pas wordt de site uitbetaald. „Facebook zorgt voor het bereik, Google voor het geld”, zegt onderzoeker Pleijter. Google maakt overigens niet alleen de financiering van misinformatie mogelijk, het is ook een belangrijke distributeur met videodienst YouTube.

Waarschuwingen

De grote internetplatforms proberen zich steeds meer terug te trekken uit dit ecosysteem. Ze blokkeren complotsites en -denkers of raden ze minder vaak aan in de tijdlijn van gebruikers; Google weert de ergste overtreders uit zijn advertentienetwerk. De platforms plaatsen daarnaast waarschuwingen bij discutabele berichten over corona.
Maar naast het feit dat het onmogelijk is elk bericht op internet te controleren, begeven zij zich zo op het gladde ijs van de waarheidsvinding. Geen enkel platform wil een te grote inbreuk maken op de vrijheid van meningsuiting. Pleijter begrijpt dat: „We moeten oppassen dat we niet in een sfeer terechtkomen waarin bepaalde meningen niet meer kunnen.”
Vermoedelijk blijft door die terughoudendheid én de enorme omvang van het probleem nog steeds veel schadelijke misinformatie op de platforms staan, en blijft het verdienmodel achter misinformatie intact. Zo laat Google weten alleen sites met misinformatie „die specifiek directe schade voor de gebruiker veroorzaakt” uit te sluiten van het advertentienetwerk – een definitie die veel ruimte laat voor interpretatie. Na vragen van NRC weerde de internetgigant „enkele pagina’s” van Ninefornews uit het advertentienetwerk. Maar op de meeste pagina’s, inclusief de homepage, kan nog steeds geadverteerd worden.