maandag 15 juni 2026

The legacy of Empire that led to the violence in Belfast and beyond

 


The legacy of Empire that led to the violence in Belfast and beyond

JVL Introduction

“Before a single brick is thrown, before a single car is set alight, the ideological work has already been done. The mob in Glasgow, the mob in Belfast, are not improvising. They are executing a script written for them by people, nay puppetmasters, dressed in suits they will never be able to afford.” (Franz Fanon)

Here the writers cite not only Fanon but also bell hooks and Edward Said to remind us that it is the legacy of empire that led to pogroms in Belfast and riots in Glasgow last week and other race riots before.  While Farage called for “cold rage” to “respond” to the attacks on white people by people of colour he said nothing about the Black and Brown families made homeless by the violence in Belfast and the terror brought to the street. Nor did he call for  “cold rage” about the many women killed by their partners or when a Black or Brown person is attacked by a White person.

But it is not just the far right: most politicians feed the rhetoric that immigration is a problem if not the problem and constantly feed into the idea that Black people,  This is the most important message from this article, that the far right rhetoric and the violence it provokes is the system working, not the system failing. The mainstream politicians and media legitimise the reasons for protest, share the desire to reduce immigration and “control our broders” even while they express shock at the violence.

This article was originally published by Bella Caledonia on Fri 12 Jun 2026. Read the original here.

The Empire Comes Home: Race, Power, and the Violence on Scottish Streets

The Union Jack draped over a pram made me pause and look twice. The incongruence of a white, Scottish grandmother pushing a pram emblazoned with the Union Jack in Glasgow city centre only began to make sense a few hours later as I began to head home around 8pm. I planned to take public transport and headed towards my usual bus stop, only to encounter a convoy of buses blocked by a dozen or more police cars which appeared to be haphazardly abandoned on Jamaica St.

There was confusion and a palpable tension on the street. I saw a woman of colour outside Lidl and asked her if she knew what was happening. She shook her head bewildered. I didn’t know it at that time but directly behind us, at the Enoch Centre gangs of white youth dressed in black and wearing balaclavas were attacking people of colour, including children.

Realising that the buses were stalled, no taxis in sight and with a rising sense of dread in my body, I decided to walk home across the river. Above me, police helicopters looped the city. I had just passed Bridge Street station and was nearing Cumberland Street when I saw them coming in from the direction of the Gorbals, flooding absurdly into the street like a sudden wave of black oil: a gang of masked white youths in black on electric scooters and on foot, being propelled by some unseen force, some of them tripping over themselves like dyspraxic clowns, heading manically in my direction.

Frantz Fanon taught us that colonialism does not merely occupy land. It colonises the mind. It creates a world divided into two zones — the settler and the native — and sustains itself by teaching the former to fear and despise the latter. That psychology does not vanish when the last shot is fired. It calcifies into the architecture of the state, into the language of politicians, into the gestural grammar of a mob marching through a city that was itself built on the profits of slavery, colonisation and imperial trade.

When Nigel Farage, Tommy Robinson et al tell their followers that immigrants are “culturally smashing” Glasgow, they are not speaking a new language. They are fluent in a very old one. This is the same vocabulary used to describe the Irish in the nineteenth century, the same words deployed to justify the Amritsar massacre, the same logic that turned Kenyan land into British property and Irish lives into imperial expenditure. The “stranger” — the word Reform UK’s Scottish deputy leader Thomas Kerr deploys with such cold deliberateness at Holyrood — is a figure invented by power to make dispossession feel like self-defence.

Edward Said showed us that the Orient — and by extension the entire non-Western world — was not discovered by the West but produced by it: as backward, as threatening, as requiring management, correction, containment. Today’s Sudanese refugee, today’s asylum seeker sleeping in a hotel in Greenock, is heir to that same imaginative (and literal) violence. Before a single brick is thrown, before a single car is set alight, the ideological work has already been done. The mob in Glasgow, the mob in Belfast, are not improvising. They are executing a script written for them by people, nay puppetmasters, dressed in suits they will never be able to afford.

bell hooks was insistent on this: that domination works through culture, through the stories we tell about who belongs and who does not, about whose pain counts and whose does not. The pedagogy of provocation — the sustained, systematic teaching of racial fear — is not incidental to political projects like Reform UK.  It is the project.

Consider the architecture of this week’s violence. On Monday, a stabbing in Belfast. By Tuesday, right-wing and neo-Nazi groups were circulating footage on private social media channels. A Restore Party activist was posting mobilisation posters within hours. By Tuesday evening, young men dressed in black were marching through Glasgow singing imperial anthems, invoking the memory of a murdered white teenager as a banner for white nationalist grievance, attacking people because of the colour of their skin — as confirmed by Police Scotland. By Wednesday, Reform MSP Thomas Kerr was on the BBC urging people to “go out and make your voice heard.” The pipeline from incitement to violence to parliamentary normalisation ran in less than 48 hours.

Photo from St. Peter’s Immaculata Youth Centre, Belfast

This is not a failure of the system. It is the system functioning. The concentration of media power, the platforming of manufactured consent, the way in which a single act of violence by one individual becomes a referendum on the legitimacy of an entire group of people — these are not accidents of democratic culture. They are products of it. When Farage calls for “pure, cold rage” in response to one death, while remaining silent as dozens of Black and brown families in Belfast are made homeless — a two-month-old baby among the youngest displaced — he is not failing in his responsibilities as a public figure. He is fulfilling them, on behalf of interests that profit from division.

The slow initial response of Police Scotland, the institutional hesitation that the far right exploited to amplify their narrative, was not merely an operational failure. As one Scottish Labour MSP observed, the delay in correcting the facts around the disorder benefited those who traffic in disinformation. Power — and its protective silences — is never neutral.

Said wrote of the “geography of empire” — the way in which the colonial relationship reshapes not just the colonised territory but the colonising society, leaving deposits of racism, institutional contempt, and defensive nationalism that outlast the formal end of empire by centuries. Glasgow was enriched by tobacco and sugar produced by enslaved Africans and Indians. Its architecture, its civic wealth, its very urban character bear the imprint of that extraction. When a mob marches through its streets screaming at Black and brown children, they are standing inside that history, even as they claim to be defending against it.

hooks was also clear that we must be honest about love — and about its absence. The mob in Glasgow were not moving from a love of community or a righteous love for Henry Novak or Stephen Ogilvie. What was on display in Glasgow this week was not grief, not even anger in the ordinary sense. It was something more systematic: a performance of white victimhood riled up and systemically engineered to justify the targeting of the innocent.

The banner reading “Henry Nowak: white lives matter” weaponised the death of an eighteen-year-old boy — murdered, handcuffed, left bleeding — to justify assaulting people who had nothing whatsoever to do with his death. As Glasgow Labour MSP Paul Sweeney observed, members of the public were attacked simply because of the colour of their skin. The worshippers locked inside Glasgow Central Mosque had no connection to the attacker in Belfast. They would, as Anas Sarwar pointed out, have been equally horrified by the knife attack. Their faith, their appearance, their very existence in a public space was sufficient cause for the mob.

This is what Fanon means by the colonial condition in its metropolitan form: the racialised body as permanent suspect, permanent foreigner, permanently available as scapegoat for the anxieties of a society that cannot reckon with its own history. The pretext changes — a stabbing here, a death there — but the target remains the same. Brown skin. Black skin. A mosque. A Gudwara. A family fleeing war.

Many critical theorists have spent decades analysing how elite consensus is manufactured and disseminated — how the narrow range of what is “sayable” in mainstream political discourse shapes, limits, and distorts democratic possibility. Reform UK is not outside that consensus; it is its militant wing. When a sitting MSP encourages people to take to the streets the night after race riots, adding as a footnote that they should “not incite racism,” the disclaimer is not a disavowal. It is a legal prophylactic. The invitation has already been issued. With this in mind we must be precise and clear about what happened to Henry Nowak, because clarity is precisely what the far right has refused.

Henry Nowak was an eighteen-year-old Polish-British university student, stabbed and killed in Southampton in December 2025. He died in handcuffs, bleeding, his last words “Please, brother, I can’t breathe” — words addressed to the police that restrained him. Words that whatever one believes about the case, carry a devastating weight. His death was an absolute tragedy. His family’s grief is real and deserves to be honoured.

But let us be clear, honouring Henry Nowak is not what the far right has been doing. What they have been doing is far older and far uglier. His killer, Vickrum Digwa, is a British-born Sikh. Within hours of the murder conviction in May 2026, he had been transformed by online agitators, by Nigel Farage, by Elon Musk — who offered to fund a private prosecution of the police officers on the scene — into a symbol of “migrant violence,” of “two-tier policing,” of the supposed persecution of white Britons by a woke establishment. Robert Jenrick raised it in the House of Commons. J D Vance, the American Vice President, called it evidence of a migrant invasion — about a British-born man. The machinery of manufactured outrage moved with extraordinary speed and coordination.

What this machinery required was the suppression of complexity and the inflation of identity. Digwa is not a migrant. He is not a refugee. The Sikh faith — one of the most peaceable and community-minded traditions in the world, a faith that has faced centuries of its own persecution — was immediately weaponised, and a reported surge in anti-Sikh hate crimes following the trial. The UK Supreme Sikh Council, seeking to demonstrate good faith, announced a review of its own practices. An entire community was placed on cultural trial for the actions of one, unhinged individual who happened to share their religion.

This is the red herring. The fact that Digwa is Sikh is, in the logic of far-right mobilisation, simply a racial identifier — a way of marking his body as other, as foreign, as representative of a threatening collective. The specifics of his faith, his citizenship, his biography are irrelevant to that project. What matters is that he is brown, that Henry Nowak was white, and that this juxtaposition can be made to do political work. As Said would have recognised immediately, the individual is erased; the racial type is summoned in his place.

But the sleight of hand is more complex and goes deeper. The story of Henry Nowak was also one of police failure — police officers who, on the night, accepted Digwa’s account that he had been racially attacked and handcuffed the dying victim. That failure is real, and deserves scrutiny. Hampshire Constabulary subsequently acknowledged that the facts heard at trial should have left no doubt about who was lying to officers. Yet the lesson the far right drew was not that police procedures around first response need reform, or that the treatment of dying people in custody demands accountability. The lesson they drew was that white people are systematically disadvantaged by the criminal justice system — a claim so breathtakingly at odds with the empirical record that it requires a significant infrastructure of media distortion to sustain.

Black and brown people in this country have known about two-tier policing for generations — not as a slogan but as a lived daily reality, in stop-and-search statistics, in deaths in custody, in the racially differential application of every power the state has ever granted its police. The Nowak case involved a single, catastrophic night of miscommunication. The experience of Black and brown communities involves a structural, systemic, decades-long pattern. These are not equivalent. The far right’s insistence on treating them as equivalent is not an error. It is a strategy.

bell hooks understood that the stories we tell about violence are inseparable from the stories we tell about who is human. And one of the most persistent, most insidious stories told in British public life is the story that violence by white men is individual, while violence by men of colour is cultural.

When a white man stabs someone in Britain — and white men commit the majority of violent crimes in this country — the conversation that follows is about mental health, about personal failure, about a troubled individual who fell through society’s cracks. The tragedy is privatised. It belongs to a family, a community perhaps, but not to a race. There is no call for white people to denounce the attacker, no demand that whiteness as a cultural category account for itself, no suggestion that the attacker’s faith — if he has one — requires reform.

Henry Nowak deserved justice. He received it: his killer was convicted of murder and sentenced to life imprisonment with a minimum of twenty-one years. The legal system, on this occasion, functioned as it should. What Henry Nowak did not deserve was to have his death converted into a warrant for racial terror — his name stitched onto a banner held aloft by men screaming at children of colour on Buchanan Street. That conversion is not grief. It is exploitation. And it is worth asking, with hooks’s unflinching honesty in mind, who benefits from it.

Not Henry Nowak’s family. Not the Sikh community, which is now living under the constant threat of violence. Not the worshippers locked in the Glasgow mosque. Not the nine-year-old rescued from the mob in Belfast. Not the two-month-old displaced from her home. The beneficiaries are those who need brown and Black bodies as a permanent enemy, who need white working-class people to look sideways at their neighbours rather than upward at the forces that have actually dismantled their communities, gutted their public services, and sold their futures to the highest bidder. I made it home safely that night but have lived with constant fear, anxiety and grief embedded deep in the pit of my stomach. Despite having a right to be here, nowhere feels safe. As it was in the summer of 2024, when violence against brown and Black communities was rife across the country, I cancelled all plans that involved being anywhere near the city centre or predominantly white neighbourhoods. I ensured my family were safe. I noted with sadness on the lack of support or check-in from my white, middle-class, liberal, left-leaning neighbours, acquaintances, and friends. I posted about what was happening in the city centre that night in a WhatsApp chat abrim with young, white activists who would see themselves as anti-racists – the post was not acknowledged and in fact, not one white person reached out to check if my family and I were safe or needed support in 2024 or now. Their silence speaks volumes.

The violence on the streets of Glasgow and Belfast did not emerge from a vacuum — it is the harvest of years of deliberately cultivated anti-immigration sentiment, normalised in parliament, amplified by billionaires, and laundered through the language of legitimate grievance.

Farage, Robinson et al called for “pure, cold rage” and then fell silent when the rage they summoned found its expression in burning houses, terrified and hurt children. Their silence is a statement. It should be treated as one.

What happened in Glasgow and Belfast this week is not an aberration. It is not a spontaneous eruption of grievance. The empire is not over. It is marching down Buchanan Street in a balaclava.

zaterdag 13 juni 2026

De zaak-Weski : Een eenzaam lot

 


De zaak-Weski

Een eenzaam lot

De zaak tegen strafpleiter Inez Weski is ten einde, maar heeft blijvend impact. Hiermee is blootgelegd hoe zowel strafadvocaten als het OM onder druk staan van de onderwereld.

verschenen in nr. 24
Inez Weski bij de Extra Beveiligde Inrichting in Vught, 19 december 2019© Robin Utrecht / ANP
Zelfverzekerd, een ridder tegen de crimefighters en met haar gothic-look een excentrieke figuur binnen de advocatuur – strafpleiter Inez Weski was geliefd en werd gevreesd. In de rechtszaal en in de tv-studio hield ze ellenlange, eloquente exposés over hoe de democratische rechtsstaat behóórde te functioneren. Altijd afgesloten met een ironisch lachje.
‘Streng in de leer. Principieel. Haar betogen waren doorspekt met uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens’, zegt Nancy Dekens, strafrechtadvocaat en secretaris van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten. ‘Weski heeft met grote namen als Spong, Moszkowicz en Doedens het strafrecht op de kaart gezet. Weinig vrouwen hebben het in dit vak zo ver geschopt.’
Sinds 21 mei ligt over haar imago een schaduw. ‘De bekende strafrechtadvocaat met een goede reputatie is haar maatschappelijke positie op ontluisterende wijze verloren’, sprak de rechter gedecideerd in de rechtszaal van Rotterdam. Met overtuigend en wettig bewijs is zij schuldig verklaard aan deelneming aan een criminele organisatie volgens de criteria van artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht. De zaak is afgerond, beide partijen gaan niet in hoger beroep.
Heftig, noemt Dekens het oordeel. ‘Ik had gehoopt dat het niet waar zou zijn. Ze heeft het vertrouwen van de samenleving geschaad, je hebt privileges als je iemand bijstaat, en die heeft ze verkeerd gebruikt. Schokkend.’
Weski wekt niet zozeer boosheid op onder advocaten, het is vooral medelijden. Ze is broos, en in het vonnis is daarvoor genade: ‘Mede als gevolg van de enorme druk en stress rondom het strafproces is het met haar zowel fysiek als mentaal ernstig gesteld.’ En omdat er voor een ‘groot deel van haar medische klachten geen uitzicht meer is op herstel’ hoeft zij van de rechter haar straf van 4,5 jaar niet uit te zitten in de gevangenis; de strafmaat is teruggebracht naar 42 dagen, en die worden weggestreept tegen het voorarrest.
Daar komt ze goed mee weg, vindt Dekens. ‘Het vonnis is zorgvuldig uitgewerkt. De rechtbank heeft maatwerk geleverd in de straftoemeting; er is compassie getoond voor de persoon Weski.’ Maar sommigen vallen erover, vinden het klassenjustitie. Dekens snapt dat wel, als je het afzet tegen de hoge gevangenisstraf van andere advocaten die het beroepsgeheim misbruikten en wél in de bak verdwenen.
Hoewel het OM het absoluut niet eens is met de strafmaat, leggen de aanklagers zich erbij neer. ‘Dat is niet hetzelfde als accepteren’, reageert Ferry van Veghel, officier van justitie bij het Landelijk Parket. ‘Maar anders zou de zaak nog jaren voortduren, terwijl het van grote waarde is dat het klip en klare oordeel van de rechtbank nu definitief is.’
Over het vonnis niets dan lof. ‘De rechtbank heeft ons voor 95 procent gevolgd, en benadrukt dat het een doodzonde is om als advocaat te fungeren als crimineel verlengstuk van een cliënt en dat daarmee het hart is geraakt van de kernwaarden van de advocatuur en de rechtsorde. Dát signaal hebben we willen afgeven.’
Zelden diende er in Nederland zo’n bizarre zaak, die weer is voortgekomen uit de meest complexe strafzaak die ons land ooit kende: Marengo. Het al jarenlang voortslepende monsterproces slokt advocaten op: Derk Wiersum, die de kroongetuigen Nabil B. bijstond, werd vermoord, een voorganger van Weski is eveneens berecht als doorgeefluik van Ridouan Taghi. De zaak-Weski staat dan ook voor zoveel meer dan alleen een tragisch incident.
Toen Weski in 2023 na haar aanhouding belandde in beperking – de periode waarin een verdachte geen contact met de buitenwereld mag hebben – begon zij te schrijven aan het boek Het geluid van de stilte: Een jaar leven in een voortrazende orkaan. Daar had ze kennelijk genoeg energie voor, want het verscheen al in 2024. Soms valt er geen touw vast te knopen aan haar gedachtestroom of waanbeelden – zo zat zij niet in een bunker onder de grond tijdens haar voorarrest. Maar haar opgetekende zwanenzang biedt wel inzicht in haar beroepsethiek.
Weski geeft aan ‘het streven naar moed, mededogen en het dragen van andermans leed in de genen te hebben’. De rol van de geheimhouder en een ingebakken wantrouwen tegen de macht – ook daarmee is zij, refererend aan haar joodse familieachtergrond, erfelijk belast. Het verklaart, schrijft ze, haar drijfveren om als jurist te handelen namens de rechtzoekende, met als waarschuwing ‘hoe dan ook geen machthebber, geen overheid noch hun boodschapper te vertrouwen’. Haar basisregel: met open vizier tegen onrecht strijden.
Over de beroepsmores is ze glashelder: ‘Ik heb mijn werk altijd zo integer mogelijk gedaan, me nooit begeven tussen tegenstrijdige belangen, nooit de cliënt verloochend.’ De principes van onafhankelijkheid droeg ze uit tijdens lezingen voor advocaten. ‘Nooit in de verleiding komen om over de grenzen van de wet te gaan. Wees altijd eerlijk tegen de cliënt. Anders ophouden. En zie altijd empathie en het gevoel van menselijkheid te bewaren.’ Een eenzaam lot, noemt ze haar vak. In het licht van deze zelfreflectie is het een raadsel waarom ze zich in het moeras heeft laten zuigen door haar allerlaatste cliënt. Ze wist wat voor vlees ze in de kuip had toen ze begon aan de verdediging van de gewiekste topcrimineel, eerst in 2017 en opnieuw in 2019 na diens arrestatie in Dubai. Ze nam vervolgens een speciale pgp-telefoon aan van Nora Taghi, wat op zich mag, maar ze lapte de strikte regels die eraan verbonden zijn aan haar laars. Ze besefte precies wat ze fout deed, blijkt uit berichten. Weski zocht geen hulp bij de deken, en legde haar opdracht niet neer.
De rechter rekent haar dit allemaal extra aan vanwege haar ruime ervaring. ‘Als bekend boegbeeld heeft zij het algemeen vertrouwen in zowel de advocatuur als het functioneren van de rechtsstaat geschaad.’ In het eindoordeel staat dat zelfs als eerste: ‘De verdachte heeft de kernwaarden van de advocatuur in het hart geraakt én de georganiseerde drugscriminaliteit gefaciliteerd.’
Haar collega’s wagen zich niet aan een inhoudelijk oordeel over haar handelen, want Weski blijft ontkennen én zweeg tijdens het proces door zich te beroepen op het verschoningsrecht als geheimhouder – óók als verdachte. ‘We weten niet wat er precies is gebeurd’, zegt Nancy Dekens. ‘En het maakt nogal uit of ze het moedwillig heeft gedaan, bewust misbruik maken van haar positie. Mijn indruk is: het is niet van harte gegaan, niet vrijwillig.’
Het bijstaan van misdadigers is sowieso belastend, en Marengo is extreem. ‘Veel ellende, de omvang van het dossier. Je moet stevig in je schoenen staan om er niet aan te bezwijken. Op foto’s van Weski die de afgelopen jaren in de pers verschenen zag ze er steeds slechter uit. Gesloopt. Ze moet onder hoge druk hebben gestaan’, zegt Dekens.
In het vonnis is ‘psychische overmacht’ verworpen omdat de verdachte zelf hierover geen uitlatingen heeft gedaan, behalve de toespeling: ‘Ik bevond mij in een ring van vuur en daar sta je dan…’ Dat is voor velerlei uitleg vatbaar, meende de rechter, maar onvoldoende om dit verweer feitelijk te kunnen onderbouwen.
Overmacht of niet, het vonnis heeft grote impact op een beroepsgroep die bij uitstek een voorbeeld moet zijn van integriteit. ‘Wij worden erop aangekeken’, zegt Dekens. ‘Wij worden gemakkelijker gezien als een verlengstuk van criminelen. Dat zijn wij niet, onze taak is hen door een proces te loodsen dat moet verlopen volgens de regels van de wet en ervoor zorgen dat als het zover komt, de straftoemeting passend is. Wél staat onze functie in de rechtsstaat steeds meer onder druk door de georganiseerde misdaad.’
Wat een sexy beroep was, is nu een impopulair, gevaarlijk beroep. De advocatuur doet de laatste jaren meer tegen risico’s om in de tang van de cliënt te raken. De Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) organiseert weerbaarheidstrainingen – niet alleen voor strafrechtadvocaten – om beter bestand te zijn tegen verbale en fysieke agressie, intimidatie, bedreiging of inbreuk op het privéleven.
‘Je wordt je er meer bewust van dat je als advocaat een kwetsbare positie hebt’, zegt Dekens, die grotendeels ‘pittige’ zaken doet: levensdelicten, georganiseerde criminaliteit en drugsdelicten. Met intimidatie heeft zij weleens te maken gehad. ‘Entourage van een cliënt probeert bijvoorbeeld inzage te krijgen in een dossier, om te weten of ze er ook in voorkomen en of er over hen wordt gepraat. Ik ben dan duidelijk: daar werk ik niet aan mee zonder toestemming van de desbetreffende klant. Ik houd mijn poot daarin stijf. Dat kan vervelend worden. Het is soms ongrijpbaar, en iemand kan zwichten.’
Daarom is de vertrouwensadvocaat in het leven geroepen, een soort biechthokje waar alles gezegd kan worden, en wat vertrouwelijk blijft. Als je als advocaat met de deken spreekt, is er risico op een tuchtklacht. Die moet wel reageren op klachtwaardig handelen, anders dan de vertrouwensadvocaat.
En het dekenberaad, het overlegorgaan van de dekens van de elf ordes van Nederland, heeft een kader ontwikkeld om bij grote, complexe zaken een verdachte te laten bijstaan door een team van advocaten. ‘Je kunt met elkaar sparren, elkaar bij de les houden om niet op het hellende vlak te komen’, zegt Dekens.
Tegelijkertijd zit het OM de strafrechtadvocatuur steeds dichter op de huid. ‘We liggen door Marengo al jaren onder het vergrootglas. Er komen steeds meer maatregelen’, zegt Dekens. Het toezicht in de Extra Beveiligde Inrichting (ebi) in Vught, waar de zwaarste gevallen vastzitten, en op de Afdeling Intensief Toezicht (ait) – ook wel ebi light genoemd – is bijvoorbeeld vergroot. ‘Er hangen camera’s en microfoons, en je kán tijdens vertrouwelijke gesprekken afgeluisterd worden. Dat mag niet, het is een aantasting van ons beroepsgeheim en het recht op vertrouwelijk contact tussen advocaat en cliënt; een uitvloeisel van het fair-trial-principe dat is verankerd in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.’
Nancy Dekens ziet het zo: de georganiseerde misdaad is een veelkoppig monster en de druk vanuit de maatschappij, de politiek en de media is groot om zaken op te lossen. Hierdoor balanceert het OM tussen enerzijds een grote strafzaak laten vastlopen en anderzijds tornen aan belangrijke rechtsstatelijke beginselen, zoals het recht op een eerlijk proces in die categorie verdachten.
Een keuze tussen Scylla en Charybdis. Is ons rechtssysteem überhaupt bestand tegen de greep van de onderwereld op de samenleving als niet alleen advocaten maar ook (lokale) bestuurders, rechters, officieren van justitie en misdaadjournalisten worden bedreigd? Wie ondergraaft nou eigenlijk de rechtsstaat – de misdadiger, de advocaat of de staat? Zij lijken wel een kat-en-muisspel met elkaar te spelen, elkaar te ondermijnen.
In haar boek zet Weski een pikzwart beeld neer over de teloorgang van de rechtsstaat. Haar grootste vijand: het OM. Zo trots als zij is op haar eigen integriteit, zo hard oordeelt zij ‘in haar jacht naar gerechtigheid’ over de zittende en staande magistraten. Ongenadig gaat ze ten aanval, en je vraagt je zelfs af of ze de criminele belangen van haar laatste cliënt inderdaad niet moedwillig heeft behartigd.
‘De hoop op een eerlijk proces is allang vervlogen’, schrijft ze. Of: ‘De magistraten binnen het OM en andere dergelijke diensten lijken al langer niet meer vrij.’ Ze heeft het over een gebrek aan onafhankelijkheid en over willekeur of over ‘de Nederlandse strafrechtspleging die is aangekomen in the endgame naar het nulpunt van het recht’. Detentie is als ‘het houden van mensen in kooien alsof het dieren zijn’.
De grootste pijl richt zij op de opsporingsmethodiek, ‘zoals met een sleepnet data verzamelen waarmee ook niet-verdachten naar de afvoerput van de rechtsstaat worden gezogen’. Ze vraagt zich af of ze zelf ‘dat vergiftigde recht’ zal overleven. In haar slotwoord in de rechtbank sprak ze over ‘sluipend gif’ waarmee de staat mensen uitsluit, isoleert en demoniseert.
Waar gaat haar kritiek over in de paranoia van een lone wolf? Welke waarde moet je hechten aan haar doemscenario? Als je door ‘de razende orkaan’ heen leest, komt er wel degelijk een alarmerend beeld van de democratische rechtsstaat naar voren. En dat wordt ten delen onderschreven door rechtsgeleerden, sommige rechters en advocaten. Veel minder radicaal en bovendien: er zijn nog steeds goede checks and balances in het rechtssysteem.
‘Met alle mogelijke middelen de georganiseerde misdaad bestrijden, soms buiten de lijntjes van het recht kleuren – ik snap dat vanuit opsporingsperspectief’, zegt Sven Brinkhoff, hoogleraar strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam. ‘En tegelijk kan de overheid daarmee ook de eigen rechtsstaat ondermijnen.’
In zijn oratie in 2024 De kwetsbare strafrechtspleging en mijn pleidooi voor integere opsporing waarschuwt hij voor opsporingsmethoden van het OM. Zoals: het kraken van versleutelde berichten en bestanden van criminelen dankzij digitale sleepnetten en grootschalige algoritmische zoekacties, waardoor het OM over zeer uitgebreide datasets beschikt, waarin ook communicatie te vinden is van en met hun advocaten. Dat staat volgens hem op gespannen voet met de rol van de advocaat in een democratische rechtsstaat.
Of de inzet van infiltranten, undercoverbevoegdheden en van kroongetuigen – daar kleven veel problemen aan over de betrouwbaarheid van de informatie en hoe de deals gesloten worden. ‘Je trekt de mores van de onderwereld het recht binnen – een modderpool waar het OM zich in vastzuigt’, zegt hij.
In haar boek heeft Weski het over ‘een giftige cocktail’ van rechters, Vervolgers, zoals ze het OM noemt, de politiek en de media die elkaar de hand boven het hoofd houden en de ‘rechtsstaat op weg helpen naar de afgrond’. Brinkhoff noemt het ‘een gevaarlijke ontwikkeling’ waarin zij elkaar versterken om te morrelen aan de basis van het strafrecht. ‘Bovendien weten we veel meer niet. De vermenging van aivd en politiewerk lijkt te zijn toegenomen, allemaal in het geniep. Kom daar maar eens met zijn allen weer uit.’
Net als Nancy Dekens wijst Sven Brinkhoff op een kwetsbare balans tussen opsporing en rechtsstaat. ‘De belangen om criminelen te veroordelen zijn levensgroot. De drugshandel is zo gigantisch geworden, met Nederland als een hub. Lobbyisten zeggen: kijk eens wat er in onze havens gebeurt. Na de moord op Derk Wiersum en Peter R. de Vries werd alles uit de kast gehaald. En dat snap ik. De maatschappelijke verontwaardiging is groot, het OM krijgt steun van het grote publiek, en dan wordt al gauw gedacht: we zitten op de goede weg, we kunnen op en over de grens opereren.’
Terwijl de Nederlandse wet ruim is, zoals voor het leegtrekken van de iPhone. Aan concrete voorbeelden ziet Brinkhoff dat er nu al heel veel kan. Nee, hij is geen voorstander van het aanpassen van de wet. Maar wel: meer varen op het moreel kompas. ‘Als de wettelijke mogelijkheid er is, ontslaat dat degenen die dat uitvoeren – de politie, de officier van justitie en later de rechter-commissaris en de zittingsrechter – niet van de plicht om te kijken of je die ook toepast. Eerst achter je oor krabben: willen we dit? Er is altijd een grijs gebied, en als je dat gaat oprekken dan moet je je afvragen wat je daarmee gaat verliezen. Zoals het beroepsgeheim.’
Ook pleit hij voor transparantie als je op of over het randje zit. ‘Daar wordt vaak spastisch over gedaan, maar het is beter om eerlijk tegen de rechter zeggen: “We weten dat het niet helemaal conform is, maar…” Of juist laten zien waarom je iets niet juridisch, ethisch verantwoord vindt. Een van de pijlers van het strafproces is dat iedereen weet wat er is gebeurd aan bewijsvergaring en opsporingsmethodes. Dus beter uitleggen.’
Op dit punt kwam Inez Weski er ook slecht vanaf in de rechtszaal. Zij lichtte niks toe, haar advocaten, het echtpaar Knoops, kwamen niet met steekhoudend verweer. ‘Maar ja, dat kón ook niet vanwege de geheimhoudingsplicht’, zegt Brinkhoff. ‘En had ze expliciet een beroep gedaan op psychische druk, dan zou ze toegeven dát die dreiging er was waardoor zij onrechtmatig gehandeld heeft. In die transparantiespagaat zit de advocatuur net zo goed als het OM.’
De rechter zag dat anders: de berichten vielen helemaal niet onder het verschoningsrecht, ze was immers verdachte. Het was haar eigen keuze.
Waar Weski eveneens over zwijgt in haar boek is waarom crimefighters zo ambitieus zijn geworden, namelijk als een reactie op de verharding van de onderwereld die doorsijpelt naar de bovenwereld. Het witwassen, de liquidaties, de intimidaties. Net zo goed rept ze met geen woord over haar eigen een-tweetjes met de media – ze was vaak een bron voor misdaadverslaggevers door informatie van het OM te lekken.
Toch is relativering op zijn plaats, vindt Brinkhoff. ‘Er passeren per jaar zo’n driehonderdduizend lichte en zware strafzaken, die over de linie goed verlopen, en waarbij rechters, advocaten en de officier van justitie elkaar kunnen vinden.’ Dekens zegt: ‘We hebben een mooi vak.’ En beiden zeggen: bij Marengo is alles op het scherp van de snede, en de zaak-Weski is uitzonderlijk. Daar wordt volgens hen van geleerd, zoals bij grote zaken meerdere advocaten op een cliënt plaatsen. Alleen, voor Weski is dat nu te laat. Voor haar bleek het lot uiteindelijk té eenzaam.
Heeft zij ook het vertrouwen in de rechtsorde aangetast? ‘Ik denk het niet, eigenlijk’, zegt Marc Hertogh, hoogleraar rechtssociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit Utrecht. ‘Mensen baseren hun oordeel niet op één zaak, maar op wat de rechtsstaat voor hen doet: toegang tot het recht, eerlijke behandeling, zorgvuldige dienstverlening, goede bejegening. Hun eigen ervaring is, positief dan wel negatief, doorslaggevend. De toeslagenaffaire heeft bijvoorbeeld grote impact gehad.’
Er wordt veel onderzoek gedaan naar recht en rechtsstaat vanuit een burgerperspectief en dan zit het met het draagvlak volgens Hertogh nog redelijk goed, hoewel er op onderdelen stevige kritiek is: ongeveer 75 procent heeft vertrouwen in rechters. Voor het OM daarentegen is dat rond de 52 procent. ‘Het hangt er dan weer vanaf hoe er tegenaan gekeken wordt: het OM als daadkrachtige crimefighter of als magistraat en bewaker van de rechtsstaat. Voor dat laatste willen burgers van het OM meer zorgvuldigheid, openheid en uitleg over gemaakte keuzes. Dat is cruciaal voor toekomstig vertrouwen.’
Het OM heeft deze ene zaak altijd gezien als ‘een enorme donderwolk boven de rechtsstaat’, zegt officier van justitie Ferry van Veghel. ‘Ik ben geschrokken hoe groot de impact ervan is geweest. De advocatuur en het OM kwamen best fors tegenover elkaar te staan. In het begin was er veel kritiek op ons handelen, wat wij wel niet dachten om een advocaat aan te houden. Advocaten hoopten dat het niet waar was.’ 
Het heeft hem zeer verbaasd dat er binnen de advocatuur weinig verontwaardiging zichtbaar is over de schade die Weski aan de beroepsgroep heeft toegebracht. ‘Van ongeloof verschoof de reactie naar mededogen, maar het besef dat hiermee de kern van het vak is geraakt, lijkt beperkt aanwezig. Juist daarom is het oordeel van de rechtbank zo belangrijk. Ik hoop dat die donderwolk nu verdwijnt, dat is veel waard.’

donderdag 4 juni 2026

Bolkestein als Shell-politicus

 




Bolkestein als Shell-politicus

,
column van Dik Verkuil

Hoe zakenman en intellectueel Bolkestein toch politiek succesvol kon worden

In 1980 stelde Frits Bolkestein in een toespraak voor een select gezelschap dat ondernemers zelden succesvol zijn in de politiek. Volgens hem kwam dit doordat zij zich richten op resultaten en politici op mensen. “Juist die eigenschappen die een ondernemer doen slagen, laten hem in de politiek struikelen.” Bovendien: “Tegen de tijd dat een ondernemer succes heeft bereikt, is hij allicht veertig. Het is dan meestal voor hem te laat om zijn gewoonten en zijn reflexen zodanig te veranderen dat hij het in de politieke arena uithoudt”. Intellectuelen hadden evenmin veel kans, doordat zij “belang stellen in ideeën als zodanig”. “Werkelijke intellectuelen zijn te preuts voor de weinig subtiele vereisten van de electorale politiek”.1

Versimpeling en herhaling

Bolkestein was zowel ex-zakenman – van 1960 tot 1976 had hij voor Shell in het buitenland gewerkt – als intellectueel. Volgens zijn eigen redenering was hij dus dubbel gehandicapt. Waarom had hij dan wél succes? Het antwoord is voor een deel te lezen in de aangehaalde redevoering: hij was zich bewust van de valkuilen voor ondernemers en intellectuelen. In zijn toespraak wees hij ondernemers op de noodzaak van ‘offensieve communicatie’ door middel van optredens op radio en televisie en artikelen in de pers. Bolkestein zelf verscheen in 1980 al geregeld in de media en schreef veel in kranten en tijdschriften. Daarbij gedroeg hij zich zeker niet als typische intellectueel. Hij nam een voorbeeld aan Hans Wiegel, die de kunst verstond zaken te versimpelen en zijn woorden telkens te herhalen. Dat was volgens Bolkestein onmisbaar voor politiek succes; “herhaling is de moeder van de politiek”.2 Hij voelde zich daar niet te goed voor. Bovendien ontwikkelde hij politieke gewiekstheid. Het formatiedagboek van Hans van Mierlo uit 1994 laat dat mooi zien. Van Mierlo beschrijft daarin hoe hij ineens kameraadschap met Bolkestein voelde. Bolkestein had Van Mierlo nodig om Wim Kok over te halen tot een Paars kabinet. Hij verafschuwde de D66-leider, maar veinsde vriendschap en vertrouwelijkheid, waarvoor de naïeve Van Mierlo gevoelig was.

De Amsterdamse koopman

Bolkestein slaagde erin uit zijn verleden bij Shell en zijn intellectuele statuur politiek voordeel te halen. Hij presenteerde zich op grond van zijn Shell-verleden als de ‘Amsterdamse koopman’, die wist wat er in de wereld te koop was en zich geen knollen voor citroenen liet verkopen. Met zijn belezenheid imponeerde hij collega’s en journalisten, waardoor hij de reputatie kreeg van een politicus die intellectueel ver boven de rest uitstak.
Na zijn carrièreswitch moest hij wel wat gewoonten en reflexen van de zakenman afleren, maar dat was doenlijk, want hij was nooit voluit zakenman geweest. Hij was bij Shell beland om onder de militaire dienst uit te komen en had zich daar nooit met hart en ziel ingezet. Hij had altijd al het idee gehad dat zijn roeping in de politiek lag.

Geen kritische vragen over Shell

Dat hij zijn Shell-verleden politiek inzette, betekende ook dat hij geen kritische vragen stelde over zijn voormalige werkgever. De oliemaatschappij had meer aan hem als politicus dan als werknemer. Het begon er al mee dat hij een parlementair onderzoek naar Shell en andere multinationals hielp te blokkeren. De linkse oppositie wilde zo’n onderzoek naar activiteiten van multinationale ondernemingen “welke uit het oogpunt van het algemeen belang schadelijke gevolgen kunnen hebben”. Die bewoordingen wezen volgens Bolkestein op een “beschuldiging, hetgeen in strijd zou zijn met de onpartijdigheid waarnaar elk onderzoek behoort te streven.”3 De Kamer aanvaardde een voorstel van hem en CDA’er Kees van Dijk om eerst eens te inventariseren welke gedragscodes er waren voor multinationals. Daarna werd weinig meer van het parlementaire onderzoek vernomen.4 Na dit eerste succes verzette hij zich nadrukkelijk tegen een eenzijdige Nederlandse olieboycot van Zuid-Afrika, waar Shell zelf ook actief campagne tegen voerde. In de jaren daarna bleef hij zich positief uiten over zijn voormalige werkgever.
Vermoedelijk heeft Bolkestein ook voor zichzelf nooit kritische vragen gesteld over de rol van Shell. Dat is gezien zijn carrièreverloop bij de oliemultinational toch wel opmerkelijk. Aan zijn opmars bij Shell kwam een eind doordat hij mislukte in Indonesië, deels als gevolg van zijn weigering mee te doen aan de alomtegenwoordige corruptie. Zijn onwil gunsten te verlenen was in overeenstemming met het officiële Shell-beleid. In werkelijkheid was omkoping voor Shell-vertegenwoordigers echter dagelijkse praktijk. De Shell-top liet dit toe op voorwaarde dat er ‘geloofwaardige ontkenbaarheid’ was – juridisch moest onbewijsbaar zijn dat Shell meedeed aan onoorbare praktijken.5 Bolkestein moet dit hebben geweten. Hij had het boek gelezen waarin zijn ex-collega Louis Wesseling zijn corrupte praktijken in Vietnam beschreef én de hypocriete houding die de Shell-top daartegenover aannam, en meende dat Wesseling een realistisch beeld gaf van Shell.6 Tijdens mijn promotie vroeg hoogleraar Ronald Kroeze of ik Bolkestein had gevraagd in hoeverre zijn fiasco in Indonesië hem aanzette tot reflectie over het functioneren van het internationale bedrijfsleven. Een goede vraag, die ik niet heb gesteld. Het antwoord lijkt me echter duidelijk: Bolkestein zag corruptie als een verstoring van de markteconomie en was niet in staat of bereid het te zien als een integraal onderdeel van die markteconomie.

Dik Verkuil promoveerde op 12 maart jl. aan de Rijksuniversiteit Groningen op het proefschrift De ongenaakbare Frits Bolkestein 1933-2025. 

Een handelseditie van de biografie is onder de titel De ongenaakbare Bolkestein 1933-2025 uitgegeven door Prometheus.

https://www.montesquieu-instituut.nl/column/202604/bolkestein-als-shell-politicus

woensdag 3 juni 2026

Historica Anne-Lot Hoek ontdekte het verzwegen verleden van oud-Milieudefensie-voorman Donald Pols

 



Pro-apartheid

Historica Anne-Lot Hoek ontdekte het verzwegen verleden van oud-Milieudefensie-voorman Donald Pols

Hoe zag het verleden van milieuactivist Donald Pols eruit in Zuid-Afrika? Historica Anne-Lot Hoek beschrijft hoe ze ontdekte dat Pols als student voorzitter was van een extreemrechtse beweging en hoe hij daarover zweeg.
Een screenshot uit een gefilmde demonstratie van het extreemrechtse Afrikaner Studente Front (ASF), waar Donald Pols voorzitter van blijkt te zijn geweest.
Dit artikel is geschreven door
Aan de Universiteit Pretoria, in de hoofdstad van Zuid-Afrika, stond op 29 april 1991 een belangrijk optreden gepland: dat van ANC-leider Nelson Mandela. Een jaar na zijn vrijlating waren het roerige tijden in Zuid-Afrika. De Nationale Partij, de politieke partij die in 1948 de apartheid had ingevoerd, onderhandelde nu met Mandela over het einde van dat systeem.
Maar extreemrechtse partijen en organisaties wilden onder geen beding dat hun zwarte landgenoten aan de macht kwamen. Ze pleitten voor een witte ‘Volksstaat’. De bekende anti-apartheidsdominee Beyers Naude had na Mandela’s vrijlating voor extreemrechts gewaarschuwd: ‘Ze hebben gezegd dat ze bereid zijn om de wapens op te nemen. En ik denk dat ze menen wat ze zeggen.’
Mandela, die na 27 jaar gevangenschap onder grote internationale druk in 1990 was vrijgelaten, werd het spreken daarna vaak moeilijk, maar vrijwel nooit onmogelijk gemaakt. Dat gebeurde slechts één keer, en wel op die bewuste dag aan de Universiteit Pretoria.
Hij was daar uitgenodigd door linkse studentenorganisaties. Op beelden van de bijeenkomst is te zien hoe een enorme joelende menigte zich op de campus bij een podium had verzameld. Volgens sommige bronnen ging het om wel 7000 studenten. De linkse studenten, zwart en wit, zijn te zien met ANC-vlaggen en -banden om het hoofd geknoopt. Ze zingen uit volle borst Nkosi sikelel’ iAfrika, het ANC-bevrijdingslied.

Germaans runenteken

Onder leiding van het extreemrechtse Afrikaner Studente Front (ASF) waren ook zo’n tweehonderd pro-apartheid studenten aanwezig die ‘ANC tuig!’ scandeerden en het apartheidslied Die Stem zongen. Een van hen stak een ANC-vlag in brand en hield die onder luid gejuich omhoog. Ze hadden hun eigen vlag bij zich: rood met een zwart Germaans Odal runenteken erop, een teken dat door de SS is gebruikt.
Dan springt er ineens een oudere witte man het podium op en begint de zwarte studenten en de lijfwachten van Mandela weg te duwen. Diezelfde man, zo blijkt later uit de krantenberichten, had in 1958 ook al een ANC-voorman het spreken onmogelijk gemaakt door hem op het hoofd te slaan. Mandela is ook op de beelden te zien, rustig wachtend met zijn lijfwachten en enkele lokale ANC-leiders tot hij mag opkomen. Hij schijnt erop te hebben gestaan om te mogen spreken. Júíst aan de Universiteit Pretoria, van oudsher een bolwerk van de apartheid. Niet veel later vliegen er extreemrechtse jongeren het podium op. Er ontstaan opstootjes. De studenten nemen de geluidsapparatuur in beslag. Er wordt een kopstoot uitgedeeld. Op dat moment leiden zijn beveiligers Mandela weer van het podium af, zijn veiligheid kon niet worden gegarandeerd.
Een van de extreemrechtse studenten die het podium waren opgesprongen, een lange, slungelige figuur met een bril en een paarse band om zijn bos krullen geknoopt, was me al eerder op de beelden opgevallen als degene die een ANC-vlag in brand had gestoken. Het lijkt onwaarschijnlijk, maar de man op de beelden lijkt veel op de man die later in Nederland oliegigant Shell voor de rechter zou dagen: Donald Pols. Ik krijg dat later ook bevestigd van een journalist in Zuid-Afrika, die destijds ook student was en hem kende.

Opgehitste emoties van ‘rechtsdenkende witten’

En hij lijkt ook op de man op de foto waarmee dit onderzoek is gestart, die ik van een anonieme bron heb gekregen. Pols is daar op beeld te zien bij een demonstratie in 1990 van de Conservatieve Partij en de neonazipartij de Afrikaner Weerstandsbeweging van de nationalist Eugène Terre’Blanche in Pretoria. Ook de ASF-studenten waren daar met hun vlag bij aanwezig. Pols erkende recent dat hij inderdaad degene is op die foto.
Door NRC geconfronteerd met de beelden, gaf Pols deze week zijn apartheidsverleden toe en ontkende ook niet die dag aanwezig te zijn geweest. Hij ontkende wel de persoon te zijn op de videobeelden, nadat hij in eerste instantie wel had gezegd zichzelf te herkennen.
De destijds 19-jarige, in Pretoria geboren Pols blijkt zelfs de voorzitter van de ASF te zijn geweest. Hij vertelde de Amerikaanse krant Chicago Tribune destijds dat zijn organisatie was uitgedaagd door het zingen van Nkosi Sikelel’ iAfrika. ‘Dat was genoeg om de emoties van iedere rechtsdenkende witte op te hitsen’, aldus Pols. ‘We hebben de linkse studenten meermaals gewaarschuwd op de campus dat deze meeting emoties op zou hitsen die niet te beheersen waren. De meeting ging ondanks onze waarschuwingen toch door.’

De kern van het Afrikanerdom

Het contrast met de Donald Pols die we nu in Nederland kennen, is levensgroot: hier is hij bekend als bevlogen linkse milieuactivist en directeur van Milieudefensie. Zijn zaak tegen Shell werd wereldnieuws. Zijn recente overstap naar Tata Steel was landelijk nieuws.
Over Zuid-Afrika vertelde Pols in de Nederlandse media relatief weinig. Hij groeide op in een conservatief christelijk gezin vlak bij de grens van Botswana op een boerderij op de uitgestrekte graslanden tussen de dorpjes Nietverdien en Swartruggens. Wat hij daar niet bij vertelde, is dat dat tevens een kerngebied was van ultraconservatieve Afrikaners die fel tegen de afschaffing van apartheid waren. Vroeger behoorde deze provincie tot de Boerenrepubliek de Transvaal, van oudsher een strenggelovig plattelandsgebied, de kern van het Afrikanerdom.
Extreemrechtse Afrikaner bewegingen kregen hier veel steun toen de apartheid afbrokkelde. Pols groeide direct op naast Bophuthatswana, een van de ‘thuislanden’ waar de zwarte Tswana-bevolking gedwongen naartoe was verhuisd. Dat hij getuige was van harde raciale ongelijkheid, zoals hij dat later zou stellen, had er ook mee te maken dat de boerenbedrijven van de goedkope zwarte arbeid profiteerden en de zwarte bevolking op weinig vruchtbare grond was gezet.

‘Swart gevaar’

Vlak voor de omwenteling verhuisde het gezin Pols van het platteland naar een boerderij in de buurt van Pretoria, waarna Pols rechten ging studeren op de universiteit. Hij werd daar lid en voorzitter van de ASF, een organisatie die deel uitmaakte van een breder ecosysteem van conservatieve en extreemrechtse studentenclubs die zich sinds eind jaren tachtig aan de universiteit verzetten tegen de aankomende veranderingen in het land.
Deze clubs hadden banden met politieke partijen en bewegingen uiterst rechts van de Nationale Partij. Toen er na Mandela’s vrijlating grote demonstraties in Pretoria plaatsvonden voor de vrijlating van de vele politieke gevangenen die nog vastzaten en het ANC niet veel later vredesakkoorden ondertekende met de apartheidsregering, brak er onder veel conservatieve Afrikaners existentiële paniek uit: angst voor het ‘swart gevaar’ waarmee ze decennialang waren geïndoctrineerd, en de verdwijning van hun taal en cultuur.
Op beelden in het Apartheidsmuseum in Johannesburg is Terre’Blanche te zien die verwoed op een paard galoppeert, zwaaiend met een enorme rode vlag met runentekens erop. Pols’ AFS en andere studentenclubs waren onderdeel van die tegenreactie van extreemrechts op de aanstaande monumentale omwenteling. In een overzicht van de Universiteit Witwatersrand (Johannesburg) staat te lezen dat het ASF meerdere ANC-bijeenkomsten bruut verstoorde en zelfs waarschuwde voor extremere acties als het ANC zich niet zou realiseren ‘dat ze van de blanken af moesten blijven.’

‘Vrijheid van meningsuiting’

Meteen na de escalatie in Pretoria uitte de toenmalige Zuid-Afrikaanse premier De Klerk zijn zorgen over ‘een burgeroorlog’. De jaren 1990-1993 gelden als een scharnierpunt in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis, toen verschillende krachten elkaar om de nog ongewisse toekomst van het ‘nieuwe Zuid-Afrika’ bevochten. Het ANC streed enerzijds met de Inkatha-beweging van Zulu-leider Buthelezi, en aan de andere kant met de racistische, extreemrechtse Afrikaner groeperingen.
De Universiteit Pretoria nam binnen een week na het verstoren van Mandela’s speech maatregelen: extreemrechtse studentenclubs, waaronder Pols’ ASF, werden verboden. Later, zo vond ik in de archieven van de universiteitskrant, werd het verbod door toedoen van de studentenraad weer ingetrokken, vanwege de ‘vrijheid van meningsuiting’.
Een maand later, op 17 juni 1991, schafte de regering apartheid af. De strijd was gestreden. Het was nu duidelijk dat niet Terre’Blanche, maar Mandela het nieuwe Zuid-Afrika zou gaan vormgeven. Pols en zijn ouders emigreerden naar Nederland, het land van zijn Nederlandse vader.
Donald Pols in 2025.
Bron 
Foto Veerle Haan/Lumen

Bang voor bijltjesdag

Pols zei daar achteraf in Het Parool over dat hij naar Nederland kwam om te studeren, waarmee hij in 1993 in Maastricht begon. En hij zei ook dat zijn Zuid-Afrikaanse moeder bang was geweest voor onrust, de gewelddadige machtsomwenteling in Zimbabwe lag daar nog vers in het geheugen. ‘Mijn moeder was bang voor bijltjesdag. Ze zei: in Nederland worden de studies gesubsidieerd. Dat leek me wel een goed idee.’
Toen Pols zich net in de kringen van de linkse krakersbeweging in Maastricht begaf, klonk zijn naam in een hoorzitting van de Truth and Reconciliation Committee (TRC), de verzoeningscommissie die in 1996 onder leiding van aartsbisschop Desmond Tutu in Zuid-Afrika van start was gegaan.
In deze TRC werd in dat jaar Jean du Plessis, een voormalige student aan de Universiteit Pretoria, verhoord. Hij was tot 12 jaar cel veroordeeld en vroeg amnestie aan bij de commissie. Hij vertelde dat hij een nazi was, een Holocaust-ontkenner die een ‘videocassette’ had gezien die voor hem bewees ‘dat er geen enkele Jood in de gaskamers is gedood gedurende de Tweede Wereldoorlog’. Hij geloofde in de superioriteit van het witte ras, ‘dat in essentie alleen bestaansrecht had.’ Aan de Universiteit Pretoria werd hij lid van de ASF, wat hij een reactionaire ‘far right wing’ organisatie noemde ‘onder de leiderschap van Donald Pols’. Over de bijeenkomst in Pretoria zei hij dat ze tevoren besloten dat Mandela geen bijeenkomst zou houden op de campus van de Universiteit Pretoria ‘en dat we die zouden verstoren, desnoods met geweld’.

ANC-vlag in lichterlaaie

Studenten in clubs als de ASF vormden vaak ook de intellectuele voorhoede van militante bewegingen. Zo zette Du Plessis vanuit de ASF een gewelddadige, ondergrondse neonazigroep op: de Nationalist Socialist Partisans, die later betrokken waren bij geweld tegen de politie, diefstal en wapenbezit.
Pols verwees in interviews vaak naar zijn bevoorrechte positie in Zuid-Afrika, maar verzweeg zijn pro-apartheidsverleden. Verder dan een spandoek is zijn activisme nooit gegaan, stelde hij zelfs in Het Parool. De krant die nota bene in 1991 een foto afdrukte waarop extreemrechtse studenten, waaronder vermoedelijk Pols, zijn te zien die een ANC-vlag in lichterlaaie zetten.
Hij stelde eerlijkheidshalve wel dat hij niets tegen apartheid had ondernomen, en dat hij pas in Nederland besefte dat zijn mooiste jaren ‘voor andere mensen de naarste van hun leven’ zijn geweest. Onderdrukkende systemen conditioneren mensen, zei hij daarover. ‘In het geval van apartheid was het eenvoudig: er zijn verschillen tussen mensen en die verschillen zijn door God gegeven.’ Hij doelde daarmee op de diep-conservatieve en racistische christelijke Afrikaner overtuigingen waarmee hij opgroeide.
Nelson Mandela en zijn vrouw Winnie steken hun vuist omhoog bij aankomst in Durban op 7 juli 1991, tijdens een rally ter afsluiting van het eerste ANC-congres in dertig jaar.
Bron 
Foto ANP / AFP

De empathische getuige

Toch positioneerde Pols zich in de media meestal als de empathische getuige of observator. In NRC vertelde hij in 2021 het verhaal over de zwarte tuinman Johannes op hun boerderij, die was gearresteerd bij een betoging tegen apartheid. Pols vroeg hem waarom hij had gedemonstreerd. “Ik dacht: je hebt alles, onderdak, eten, inkomen. Waarom leg je dat in de waagschaal voor een politiek protest? Het antwoord van Johannes was kort: ‘Donald, ik kon niet anders’.” Pas later begreep Pols die boodschap, zo gaf hij met schaamte toe, maar nog steeds zweeg hij over zijn eigen rol.
Ook vertelde hij in de media dat hij zijn inspiratie opdeed bij Mandela en zijn anti-apartheidsstrijd. Hij eert de ANC-voorman met een poster met een van diens quotes op zijn muur: ‘It always seems impossible until it’s done’. ‘Die gebruik ik vaak als voorbeeld, omdat de klimaatcrisis soms zo groot en onoplosbaar lijkt’, vertelde hij aan omroep Human.
De speech die Mandela had willen uitspreken op die middag in Pretoria in 1991 is bewaard gebleven door de Nelson Mandela Foundation. En die stond juist in het teken van het wegnemen van de angst bij Afrikaner studenten. Een van de dingen die Mandela wilde vertellen, is dat hij vrijheid voorstond voor zwart en ook wit Zuid-Afrika. En dat het Afrikaans door de zwarte bevolking niet alleen werd gezien als de taal van de onderdrukking, van de politie, ‘die taal van die tronk (gevangenis)’. Het was ook de taal van het nieuwe Zuid-Afrika, schreef hij, ‘n taal van bevryding’. Mandela had dus een belangrijke brug willen slaan, wat hem werd verhinderd.