maandag 14 september 2026

Een kabinetsval was eind augustus dichtbij. D66 en CDA vonden de begroting van minister Heinen ‘veel te rechts’. Wat stond er in zijn plan?

Prinsjesdag Veel te rechts, zo oordeelden D66 en CDA eind augustus over de eigen begroting van minister van Financiën Eelco Heinen (VVD). Onzin, vindt de VVD: ze bevatte genoeg gestes aan de oppositie. Tijd voor een vergelijking tussen de uiteindelijke Miljoenennota en het oorspronkelijke plan van Heinen, dat NRC heeft ingezien.

Gepubliceerd op14 september 2026 om 17:11

Eelco Heinen, minister van Financiën, staat de pers te woord voorafgaand aan de ministerraad.

FOTO SEM VAN DER WAL / ANP

Ze waren zich kapotgeschrokken, premier Rob Jetten (D66) en CDA-vicepremier Bart van den Brink, zo zeggen ingewijden. Op dinsdag 25 augustus kregen ze de conceptbegroting van de minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) onder ogen, drie dagen voordat die naar de Raad van State moest. Wekenlang had Heinen eraan gewerkt en hij zei zelf tegen de pers dat hij „de puzzel” had gelegd. Jetten en Van den Brink zagen dat heel anders. Het minderheidskabinet zou in die dagen bijna ten val komen, volgens bronnen.

Onder meer wilde Heinen minstens 11 miljard euro uitgeven aan het rechttrekken van de vermogensbelasting (Box 3) en dat deels betalen door arbeid zwaarder te belasten. Dat blijkt uit die conceptbegroting van 25 augustus van Heinen, die NRC heeft ingezien. Het was een gevoelige ingreep: oppositiepartij Pro – wat D66 en CDA betreft nodig voor politieke steun – is principieel tegen het uitgeven van zo veel geld aan vermogenden en steekt liever miljarden in het sociale vangnet.

Na een weekend stevig onderhandelen – de sfeer was „bits”, „hard” en „kut” – kwam het kabinet op de valreep tot een aangepaste begroting

Nadat CDA-leider Henri Bontenbal het voorstel van Heinen had gezien, zei hij: „We hebben natuurlijk nog lang geen akkoord.” Ingewijden bij D66 en het CDA noemden het een „kneiterrechtse” conceptbegroting. Pro zou niet eens om tafel willen als ze déze begroting zou zien, dachten ze. Een bewindspersoon verzuchtte over Heinen: waar is die man mee bezig?

Na een weekend stevig onderhandelen – de sfeer was „bits”, „hard” en „kut” volgens betrokkenen – kwam het kabinet op de valreep tot een aangepaste begroting. D66’ers en CDA’ers vertelden achter de schermen dat ze Heinen hadden teruggefloten, dat de plannen flink naar links waren getrokken. VVD’ers ontkennen dat, vinden dat Heinen wordt zwartgemaakt en dat de „conceptplaat” al genoeg handreikingen aan links bevatte.

Wat stond nu precies in die ‘plaat’, in die conceptbegroting, die een kabinetscrisis veroorzaakte? NRC heeft naast de conceptbegroting ook de Miljoenennota in handen, die op Prinsjesdag wordt gepresenteerd. Vergelijking van die documenten wijst uit wat de VVD heeft moeten opgeven, nadat ze botste met D66 en CDA. Wat viel op? Drie constateringen.

1: Heinen wilde een vermogenswinstbelasting in Box 3 deels betalen met geld uit de inkomstenbelasting

CDA en D66 schrokken het meest van Heinens voorstel om voor de komende vier jaar 11 miljard euro voor Box 3 uit te trekken. De belasting over vermogen (zoals beleggingen, spaargeld, meerdere woningen) en of deze wordt geheven over winst bij verkoop of jaarlijkse waardestijging, is een slepende discussie in Den Haag.

Begin februari 2026 nam de Tweede Kamer een wetsvoorstel aan om zulk vermogen te belasten op basis van de jaarlijkse waardestijging, ook als bijvoorbeeld aandelen nog niet werden verkocht. Onder meer de VVD-achterban protesteerde. Dit kabinet wil nu vermogen pas belasten wanneer de winst te gelde wordt gemaakt, bij aandelenverkoop bijvoorbeeld. Maar geld was daarvoor nog niet gereserveerd. Uit het concept van Heinen blijkt dat die – per 2028 grotendeels en per 2030 volledig – naar een vermogenswinstbelasting wilde overstappen. Dat kost de overheid miljarden.

Heinen vond het benodigde geld op vier plekken. Ten eerste wilde hij de inkomensgrens (78.426 euro nu) voor het hoogste tarief in de inkomstenbelasting (49,5 procent) voor twee jaar bevriezen door het niet te laten meestijgen met de inflatie. Dat zou 1,2 miljard euro opleveren, omdat zo meer belastingbetalers in die hoogste schijf terecht zouden komen.

Deze dekking ligt politiek lastig bij links, ook al gaat het om hogere inkomens. Pro wil bijvoorbeeld mínder belasting heffen op arbeid in het algemeen en meer op vermogen. Ze heeft in debatten altijd aangegeven dat problemen in Box 3 niet betaald mogen worden met de inkomstenbelasting. Heinen maakte een tegenovergestelde beweging: hij gebruikt geld uit lasten op arbeid voor een vermogensbelasting.

Ook wilde Heinen een half miljard euro ophalen door vermogenden sneller belasting te laten betalen in Box 3. Meer mensen het recht op zorgtoeslag ontzeggen, moest daarnaast een kwart miljard opleveren. Verder wilde Heinen de groep die recht heeft op een belastingkorting voor kleine ondernemers verkleinen (jaarlijks 118 miljoen euro).

Eelco Heinen, minister van Financiën, komt aan voor een overleg op het ministerie van Algemene Zaken.
FOTO REMKO DE WAAL / ANP

Al die bezuinigingen leveren structureel geld op, terwijl de kosten van de overgang naar een nieuwe vermogensbelasting in het voorstel van Heinen tijdelijk zijn. De VVD zei tegen D66 en CDA: na de overgang kan het geld worden ingezet om bijvoorbeeld de bezuinigingen op het sociale vangnet te verzachten.

Hoeveel dat waard is, is onduidelijk. Het geld is eerst nodig voor Box 3 en zou pas vrijkomen wanneer de beoogde bezuinigingen op de sociale zekerheid (oorspronkelijk bijna 6,5 miljard, in de plaat van Heinen was daar nog 3 miljard van over) al waren ingegaan.

In de Miljoenennota is niets terug te lezen over een oplossing voor de Box 3-problemen. D66 en CDA waren bang dat de route voor meerderheden via Pro door het Box 3-plan van Heinen niet meer begaanbaar zou zijn. In een begeleidende brief schrijft Heinen dat de coalitiepartijen het onderling nog niet eens zijn geworden. Heinens voorstel heeft dus de eindstreep niet gehaald en is geschrapt door D66 en het CDA.

Maar de strijd is niet gestreden. Voor Heinen en de VVD is de vermogenswinstbelasting in Box 3 zeer belangrijk. De partij wordt door de achterban en lobbygroepen onder druk gezet om een gunstige uitkomst te regelen voor vermogenden. Het was Heinen zelf die bij het eerste debat van dit kabinet, zonder overleg met coalitiefracties, zei dat Box 3 ‘terug naar de tekentafel’ moest. Komend halfjaar wil het kabinet hierover verder praten.

2: Had Heinen alleen oog voor de rechterflank van de Kamer?

Feit is dat de grootste geste in Heinens conceptbegroting naar de rechterflank was, in de vorm van de Box 3-hervorming. Maar in de eigen plannen wilde Heinen ook andere oppositiepartijen in meer of mindere mate bedienen – al overlegde hij alleen concreet met JA21 en SGP over een begrotingsdeal.

Op het gebied van zorg en sociale zekerheid kwam Heinen Pro al enigszins tegemoet. Dat de verhoging van het eigen risico met 60 euro met een jaar zou worden uitgesteld, stond al in de plannen, evenals in de Miljoenennota. Uit debatten in de Tweede Kamer bleek al dat het voornemen niet op een meerderheid kon rekenen, net als de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Ook drie bezuinigingen op het sociale vangnet, waaronder die op de werkloosheidsuitkeringen, werden een jaar uitgesteld in het concept van Heinen én in de uiteindelijke begroting.

Verder had Heinen voor 50Plus alvast extra geld vrijgemaakt voor gordelroosvaccinaties. Pieter Grinwis van de ChristenUnie wilde een ‘greentimerregeling’, waarbij volledig elektrische auto’s een lagere bijtelling krijgen – ook die had Heinen begroot. Hij had voor volgend jaar 367 miljoen euro gereserveerd voor ontwikkelingssamenwerking, een wens van christelijke partijen en de linkse oppositie. Dat geld was wat Heinen betreft overigens bestemd voor Oekraïne.

Met de cadeautjes lijkt het kabinet eerder de opties voor meerderheden open te willen houden

Voorbeelden van andere maatregelen die onder het kopje ‘specifieke wensen oppositie’ in Heinens plannen staan: er zou extra geld komen voor palliatieve zorg en hospices, zorgfraude zou harder worden aangepakt en een opvang voor vrouwen die te maken hebben met partnergeweld zou financiering voor drie jaar krijgen. Alle drie staan ook in de Miljoenennota.

Uiteindelijk is het de vraag of al die cadeautjes in de Miljoenennota wel échte gestes zijn. Zo lijkt de oppositie dat in ieder geval niet te voelen. De financieringsbronnen voor de grootste beweging die Heinen naar rechts maakt, werden niet afgestemd met JA21 en SGP.

De oppositie wilde juist écht onderhandelen en ziet de maatregelen als strooigoed. Bij de oppositie heerst het gevoel dat het kabinet daarmee eigenlijk druk wil uitoefenen. Alsof het zegt: in de begroting staan maatregelen die jullie belangrijk vinden, durf maar eens tegen te stemmen.

Met de cadeautjes lijkt het kabinet eerder de opties voor meerderheden open te willen houden. Dat kan wisselend, per begroting, afhankelijk van wat de VVD het meest ziet zitten. De begrotingen moeten individueel door beide Kamers worden goedgekeurd. Het kan ook door alsnog een deal te sluiten met de linkse oppositie, wat D66’ers en CDA’ers prefereren. Of met de rechtse oppositie, al is het ingewikkeld om zo meerderheden te vinden in de senaat.

D66 en CDA kregen buikpijn van het idee dat de hele herfst over elke begroting moest worden onderhandeld – dat zou laten zien dat het kabinet weinig controle heeft en niet goed tot meerderheden kan komen. Ze wilden veel liever één integrale deal voor alle begrotingen, waarmee direct in de Tweede én Eerste Kamer een meerderheid geregeld zou zijn. En dat wilden die partijen, zo hebben ze achter de schermen laten blijken, met de grootste oppositiepartij Pro.

Minister Eelco Heinen van Financiën (VVD) geeft bij het ministerie een reactie op de gesprekken met JA21 en PRO.
FOTO REMKO DE WAAL / ANP

3: Welke belangrijke zaken hebben D66 en CDA binnen weten te halen?

Naast het Box 3-voorstel vallen andere grote aanpassingen op. D66 en CDA hebben het plan uit het coalitieakkoord om de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen te verlagen, geschrapt. Heinen wilde deze maatregel slechts afzwakken. Het betreft een korting die niet alleen werklozen en arbeidsongeschikten zou raken, maar ook mensen met ouderschaps- of zwangerschapsverlof. Meer dan honderdduizend mensen konden er maandelijks ruim 900 euro op achteruitgaan. Deze maatregel volledig schrappen, kost ruim 800 miljoen euro per jaar.

Ook gaat in de Miljoenennota meer geld naar ontwikkelingssamenwerking dan in Heinens conceptbegroting. In totaal gaat het om 1,1 miljard euro eenmalig. Dat geld is overigens niet alleen bestemd voor Oekraïne. En is nog een extra investering van 300 miljoen euro jaarlijks voor regionale infrastructuur aan de Miljoenennota toegevoegd.

Ten slotte wilde Heinen een streep zetten door het coalitieplan om de btw op bloemen, bloembollen en potplanten te verhogen van 9 naar 21 procent. Dat is een wens van de BBB, die in de Eerste Kamer veel zetels heeft en onmisbaar is voor rechtse meerderheden. In de Miljoenennota blijft dat voornemen behouden, wat ongeveer 300 miljoen euro oplevert voor de staatskas.

Hoe gaat de coalitie deze week de Algemene Politieke Beschouwingen, het belangrijkste politieke debat van het jaar, in?

Ook inhoudelijk zitten de coalitiepartijen nog niet op één lijn. De beslissing over hoe verder met Box 3, trappen ze nog een halfjaar voor zich uit

Uiteindelijk heeft het geruzie over de conceptbegroting de verhoudingen binnen de coalitie beschadigd. De botsing heeft bovendien aan de buitenwereld getoond dat premier Jetten en minister van Financiën Eelco Heinen niet zoals gebruikelijk samen maar afzonderlijk opereren.

Nog altijd is de coalitie verdeeld over wat misging. Volgens de VVD maakte Heinen een begroting precies door het midden. En volgens deze partij is het onzin dat D66 en CDA verrast waren. Heinen zou zo’n beetje dagelijks hebben laten weten aan de top van het kabinet hoe de gesprekken verliepen. Bij D66 en CDA hoor je juist: Heinen opereerde op eigen houtje en heeft collega’s niet goed geïnformeerd.

Ook inhoudelijk zitten de drie partijen nog niet op een lijn. De beslissing over hoe verder met Box 3, trappen ze nog een halfjaar voor zich uit. Belangrijker nog is dat het ideologische conflict ónder de crisis niet is opgelost. D66 en CDA verschillen fundamenteel van mening met de VVD over de vermogensongelijkheid.

De maandagavond nadat de Miljoenennota werd verstuurd, gaf CDA-leider Bontenbal de prestigieuze HJ Schoo-lezing. Die schreef hij tussen de bedrijven van de crisis door. De lezing was een regelrechte botsing met de VVD: Bontenbal pleitte voor het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek, onderdeel van de discussie over vermogensongelijkheid en een taboe voor de VVD. Dat bewijst: de botsing over vermogen binnen de coalitie is nog niet voorbij.