Het zionisme is rijp voor de ‘vuilnisbelt van de geschiedenis’, zegt Holocaust-wetenschapper Omer Bartov
Omer Bartov | hoogleraar Holocaust- en Genocidestudies Het geboorteland van de Israëlische Holocaust-wetenschapper Omer Bartov verandert in zijn ogen in rap tempo in een „autocratische apartheidsstaat”. Ook gematigde kringen in Israël zijn volgens hem „medeplichtig aan de genocide in Gaza”.
:format(webp)/s3/static.nrc.nl/wp-content/uploads/2026/06/17141901/170626BUI_2034228952_bartov.jpg)
De Israëlisch-Amerikaanse Holocaust- en Genocidewetenschapper Omer Bartov in Cambridge, Massachusetts.
FOTO DAVID DEGNER/EYEVINE/ANPOmer Bartov gaat voorlopig niet terug naar Israël. De hoogleraar Holocaust- en Genocidestudies aan de Amerikaanse Brown University voelt zich niet meer veilig in zijn geboorteland. Liever wacht hij af tot na de verkiezingen later dit jaar. Als premier Benjamin Netanyahu verliest, kan dat Israëls „afglijding naar een volledig autoritaire, autocratische apartheidsstaat” op zijn minst een beetje vertragen, denkt hij.
Want onder de huidige regering zou Bartov (72) wel eens kunnen worden opgepakt. De kans is voor Joodse Israëliërs verwaarloosbaar, erkent hij tijdens een videogesprek vanuit Portugal, waar hij is voor een Europese boekentour. Toch is dat de afgelopen jaren verschillende malen gebeurd met Israëliërs die zich uitspreken tegen de staat.
„Israël is inmiddels eigenlijk geen rechtsstaat meer”, zegt Bartov. Het Israëlische hooggerechtshof, door veel Israëliërs gezien als baken van democratie, heeft zichzelf „volledig in diskrediet gebracht” door apartheid op de Westelijke Jordaanoever te faciliteren en te zwijgen over Gaza.
Zich uitspreken over Gaza is wat Bartov de afgelopen jaren deed. „Ik ben een genocide-onderzoeker. Ik herken er een als ik die zie”, schreef hij in een veel gedeeld essay in The New York Times in juli 2025. In november 2023 had hij in dezelfde krant gewaarschuwd dat Israëls aanvallen op Gaza konden uitmonden in genocide, maar dat het nog niet zover was. De Israëlische invasie van de stad Rafah in het zuiden van Gaza – door westerse politici gepresenteerd als ‘rode lijn’ – en een bezoek aan Israël in de zomer van 2024, deden zijn beeld kantelen.
Tijdens zijn lezing aan de Ben Gurion-Universiteit in het zuiden van Israël stuitte Bartov op veel weerstand van studenten, waaronder soldaten die zojuist in Gaza hadden gediend. De manier waarop zij het Israëlische optreden in Gaza rechtvaardigden als een legitieme reactie op 7 oktober 2023, deed hem denken aan de ideeën van Duitse Wehrmachtsoldaten tijdens de Tweede Wereldoorlog, waar hij als Holocaust-onderzoeker veelvuldig over publiceerde.
Genocide is een proces
Genocide-experts benadrukken dat genocide geen gebeurtenis is, maar een proces. In Gaza zijn sinds het officiële ‘staakt-het-vuren’ in oktober 2025 inmiddels ruim duizend Palestijnen door Israël gedood. Anderen leven onder erbarmelijke omstandigheden, zonder huis, lijdend aan ondervoeding, plaagdieren en ziektes. „Dit kan een permanente toestand van de ‘dood door duizend sneden’ worden”, zegt Bartov, „waarbij Israël erop hoopt dat de bevolking uiteindelijk helemaal vertrekt”.
:format(webp)/s3/static.nrc.nl/wp-content/uploads/2025/05/15125434/data132228603-505b1f.jpg)
Genocide, zegt Bartov, is ook een sociaal proces. Sinds de door Hamas geleide aanslag op 7 oktober 2023 heeft er een ingrijpende verandering plaatsgevonden in Israël. Het politieke midden en „zogenaamd links, want er bestaat geen echt links”, zijn verder naar rechts opgeschoven. Relatief gematigde kringen zijn volgens Bartov medeplichtig geworden aan de genocide: zij willen er niet over praten, of ontkennen het terwijl zij het tegelijkertijd ondersteunen. Hij noemt dit een „specifieke mentaliteit, die je ook aantreft in andere landen die zich schuldig maken aan genocide”.
In zijn recente boek Israel. What Went Wrong? probeert Bartov te achterhalen hoe het in Israël zover is gekomen. Het zionisme vervulde tot aan 1948 een belangrijke functie in het redden van Joodse levens, stelt Bartov. Maar na de stichting van de staat had Israël zich volgens hem moeten ontdoen van de ideologie, die daarvoor zowel een emancipatoire bevrijdingsbeweging voor Joden als een etnisch nationalistische koloniale beweging was.
In plaats daarvan werd het zionisme de Israëlische staatsideologie, en in toenemende mate etnisch nationalistisch, racistisch en Joods-supremacistisch. Het zionisme is daarmee volgens Bartov rijp „voor de vuilnisbelt van de geschiedenis, waar andere genocidale ideologieën zich bevinden”.
Geen grondwet met gelijke rechten
Een centrale rol in Bartovs boek speelt ook de afwezigheid van een grondwet in Israël. Het document werd in 1948 beloofd, maar is er nooit gekomen. Als generaties Israëliërs waren opgegroeid met een grondwet die alle burgers gelijke rechten garandeert, denkt Bartov, had dit „het sluipende racisme” in de Israëlische samenleving kunnen temperen.
Bartovs boek is vooralsnog niet in Hebreeuwse vertaling verschenen. „De meeste [Israëlische] uitgevers willen er gewoon niets mee te maken hebben, omdat ze bang zijn dat lezers zullen protesteren of dat de regering ingrijpt.”
U voert de vraag wat er misging met name terug tot 1948. Begonnen de problemen niet al lang vóór 1948?
„Ik denk dat 1948 het belangrijkste keerpunt is. Dat had anders kunnen lopen. Het ontstaan van het zionisme in de jaren 1880 was een reactie op het opkomende etnisch nationalisme in de gebieden waar de meeste Joden in Oost- en Midden-Europa woonden, en het nam zelf ook de kenmerken van etnisch nationalistische bewegingen over. Het doel van het zionisme was zonder twijfel het stichten van een staat met een Joodse meerderheid in het territorium van hun voorouderlijk thuisland. Het zionisme riep traditionele, religieuze en conventionele banden die Joden met die plek hadden op, ook al waren de meesten van hen daar nog nooit geweest.”
„Wanneer het zionisme zijn intrede in Palestina doet, gebeuren er twee dingen. Sommige Joden kwamen daarheen omdat ze zionisten waren, en velen omdat het de enige plek was waar ze naartoe konden gaan. De families van mijn vader en moeder bijvoorbeeld zouden zijn vermoord als ze in Polen waren gebleven. Het zionisme beweert dus, terecht, dat het een veilige haven bood aan die mensen.”
„Tegelijkertijd zie je dat wanneer die mensen in Palestina aankomen, ze Arabisch land gaan innemen en de Arabieren verdrijven. Wat ze in praktijk brengen – of ze zich daar nu bewust van zijn of niet – is ‘vestigingskolonialisme’ (settler colonialism). Had het zionisme daarmee vanaf het begin al een genocidale inslag? Ik denk van niet.”
Kon er überhaupt een Joodse meerderheidsstaat gesticht worden zonder een vorm van ‘transfer’ van de Palestijnse bevolking – zoals zionistische leiders dit noemden – of etnische zuivering, zoals gebeurde tijdens de Nakba in 1948?
„De veronderstelling dat er altijd sprake moest zijn van etnische zuivering is niet correct. In de jaren dertig werd er veel gesproken – zeker door zionisten – over bevolkingsuitwisseling, bijvoorbeeld tussen Turkije en Griekenland na het verdrag van Lausanne in 1923. David Ben-Gurion [de latere eerste premier van Israël] vermeldde in een beroemde brief aan zijn zoon dat het goed was dat de Britten de term ‘transfer’ gingen gebruiken, en dat nu ook de zionisten dat zouden kunnen doen. Maar denken zij daarbij aan de etnische zuivering van 1948? Ik weet het niet. Wat ik wel weet, is dat ze dat doen, en zoals zo vaak in dergelijke gevallen onder het mom van oorlog [in 1948], zoals ook in Gaza is gebeurd.”
Had het invoeren van een grondwet een wezenlijk verschil gemaakt voor de rechten van Palestijnen?
„Ik ben niet naïef. Ik denk niet dat een grondwet per se alle problemen zou hebben opgelost. Grondwetten komen en gaan. Je kunt ze wijzigen of afschaffen. Maar als er een grondwet was opgesteld waarin gelijke rechten werden verleend aan de 150.000 achtergebleven Palestijnen in wat de staat Israël werd – zoals was opgeschreven in de onafhankelijkheidsverklaring – had dat zeker een verschil kunnen maken.”
Als je zegt dat de Holocaust niet alleen een gebeurtenis uit het verleden is, maar een constant dreigend gevaar, dan creëert dat solidariteit
„Met een grondwet was het voor het hooggerechtshof veel moeilijker geweest om niet in te grijpen bij de onteigening van Palestijns land en de vernietiging van Palestijnse dorpen, zoals die op grote schaal plaatsvonden in de eerste twintig jaar na de oprichting van de staat. In die periode leefden de Palestijnen in Israël onder een militair bewind en hadden ze veel minder rechten. Een grondwet had het ook moeilijker gemaakt voor de staat om aanspraken van [de ongeveer 750.000] Palestijnse vluchtelingen op terugkeer naar hun land weg te wuiven.”
U schrijft uitvoerig over de instrumentalisering van de Holocaust in Israël, die u omschrijft als het ‘Nooit meer’-syndroom.
„Aanvankelijk heerste er in Israël een groot gevoel van schaamte rond de Holocaust, vanuit het idee dat Joden zich naar de slachtbank hadden laten voeren. Maar zeker vanaf de jaren tachtig werd de Holocaust een politiek instrument, en gooide Israël de universele lessen daarvan terzijde. Inmiddels heeft de bevolking dit volledig overgenomen: ze laat zich grotendeels leiden door de bangmakerij dat Hezbollah en Hamas een nieuw Auschwitz gaan veroorzaken. Als je zegt dat de Holocaust niet alleen een gebeurtenis uit het verleden is, maar een constant dreigend gevaar, dan creëert dat solidariteit. Na 7 oktober [2023] ging het helemaal los.”
Israël is hard op weg een volledige autocratie te worden, schrijft u. Om het tij te keren is er internationale druk nodig. Sancties door westerse landen kunnen volgens u een „aardbeving” in de Israëlische samenleving veroorzaken. Zou het effect daadwerkelijk zo groot zijn?
„Ja – kijk naar hoe effectief sancties waren tegen Zuid-Afrika tijdens de apartheid. Israël is volledig afhankelijk van zijn bondgenoten. De Europese Unie is Israëls belangrijkste handelspartner. Bovendien stromen er enorme bedragen vanuit Europa naar Israël om technologisch en wetenschappelijk onderzoek te bevorderen. Israël kan geen vin verroeren zonder militaire steun van de Verenigde Staten. Hetzelfde geldt voor politieke steun uit Washington, want door het Amerikaanse veto in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties is elk sanctieregime tot nu toe verhinderd.”
